za:t
דער דואָלינגאָ־ייִדיש פּראָיעקט האָט געקליבן אַ ייִדיש מיט „חסידישן“ אַרױסרעד און כּלל־ייִדיש דיקדוק. דאָס ליגט אױפֿן שׂכל װײַל דאָס לעבנדיקע ייִדיש װאָס מיר װילן לעבט טאַקע צװישן חסידים, אָבער מאידך גיסא, זענען מיר די ייִדישיסטן מדקדק מיטן דיקדוק און װילן עס נישט איבערלאָזן. אײן קשיא מיטן דאָזיקן צוגאַנג איז אַ דוחק פֿון לערנ־ און אײַנקוקביכער. און דערפֿאַר, צװישן אַנדערע סיבות, האָט מען אױסגעטראַכט כּלל־ייִדיש.
ס׳איז נישטאָ קײן סטאַנדאַרדער דיאַלעקט פֿון חסידיש יִידיש— נאָך אַ מעלה פֿון כּלל־ייִדיש, אָבער אונטן קומט אַ שטיקל טעקסט אױף „דרומדיק־ייִדיש“, לױט דער שיטה פֿון פּראָפֿעסאָר דוד כּץ אין זײַן „ווילנער ווערטערבוך“, דאָס ייִדיש קולטורעלע װערטערבוך . לײענט עס אױף אַ קול אַ סך מאָל און איר װעט שױן װערן גרײט צו רעדן חסידיש ייִדיש, כאָטשבע גענוג גוט כּדי נישט אין גאַנצן צו קלינגען װי אַ ייִדישיסט.
אָט אַן איבערשרײַבונג אין דער פֿאָנעטיק פֿון דרומדיק ייִדיש. דאָס גאַנצע בוך אין ייִדיש איז דאָ .
אַ טאַבעלע היסטאָרישע קלאַנג־פֿאַרביטונגען אין דרומדיק ייִדיש קומט אונטן בײַם סוף .
כּצס נאָטאַציע איז קלאָר: ə באַטײַט דעם שװאַ־נע קלאַנג, און דאָס צװײפּינטל באַטײַט אַ לאַנגען װאָקאַל. דער אַקוט און גראַװיס באַטײַטן טראָפּ און צװײטיקן טראָפּ.
¶1 dra: mu:l hut zəkh gəkhúləmt rándolf kártərn di víndərləkhə shtut, in dra: mu:l iz er avékgəkhàpt gəvúrn bəshás er iz nokh gəblíbm shtayn of dər hóykhər terásə íbər ir. gants gúldn in líbləkh hut zi gəsárfənt in dər shkíə, mit móyərn, bòtay-mikdóshəm, kòlonádəs, in gəbóygənə bríkn fin gəúdərtn mírmlshtayn, fontánən mit zílbərnə basáynən fin prìzmátishə shprítsn in bərákhvəsdikə plétsər in pàrfumírtə gértnər, in bráytə gásn vus marshírn tsvíshn tsártə báymər in kvayt-balúdənə úrnəs in hélfandbaynərnə státuəs in shtrálndikə ráyən; bəshás of shtútsikə ikúsn of tsófn húbm zəkh gədrápət ráyənshikhtn fin róytə dékhər in áltə farshpítstə dákhshpitsn vus baháltn kláynə shtégləkh fin grúzikə bríkshtaynər. siz gəvéyn ə fíbər fin di gétər; ə trí:ə fin hímlishə trimáytn in ə trask fin ímshtarbikə tátsn. mistéryə iz arímgəhungən arím ir vi khmárəs arím ə fàntástishn imbazíkhtn bark; in bays kártər iz gəshtánən un útəm in fil mit vártink kíkndik íbər yénəm bàlùstradírtn pàrapét, hut tsi im ó:fgəshvebt di rírndikà:t in shpánink fin ə kìmát-farshvíndənəm záykhər, dər váytik fin farlóyrənə zákhn, in dus ó:fregndikə badérfənish tsi gəfínən an urt ínəm zəkú:rn far vus hut ə mu:l gəhát ə gəváldikn in bərìmoy-shèl-óylamdikn farném.
¶2 er hut gəvíst az far im iz ir batá:t ə mu:l gəvéyn of zíkhər dər hékhstər; khotsh in vélkhn tsíkl údər gílgəl hut er zi gəként, údər tsi in khúləm tsi vakh, hut er nisht gəként dərkénən. ímklur hut zi ó:fgərifn á:nblikn fin ə vá:tər fargésənər érshtər yígənt, ven víndər in hanúə zénən gəlígn in dər gántsər mistéryə fin teyk, in kayú:r in farnákht húbm dest glá:khn aró:sgəshpant nəvíish tsim ná:gərikn klank fin lítnyəs in gəzánk; féə-tóyərn vus zay farmákhn zəkh nisht tsi vá:tərdikə in farkhídəshndikə múfsim. úbər yédə nakht bays er iz gəshtánən of yénər hóykhər mírmlənər terásə mit di tshikávə úrnəs in dər ó:sgəshnitstər paréntshə, in avékgəkikt íbər yénər á:ngəshtiltər shkíə-shtut fin sháynka:t in ímerdishər imanénts, hut er gəfílt dem tsvank fin di tiránishə gétər fin khúləm; va:l bəshím-oyfm hut er nisht gəként avék fin yénəm dərhóybm urt, údər aróp di bráytə mírmlənə trep anídərgəvurfm únsufik aróp tsim urt vi yénə gásn fin éltərn kíshəf zénən gəlígn ó:sgəshprayt in tsi im gəvínkn.
¶3 ven dus drítə mu:l hut er zəkh ó:fgəvekt mit yénə gurns nokh nisht arópgəgàngən in yénə á:ngəshtiltə shkíə-gasn nokh nisht adórəkhgəgàngən, hut er lank in erntst tfílə gətún di farbúrgənə gétər fin khúləm vus dímən kapríznə íbər di khmárəs of imbakánt kádas ínəm káltn vístənish vi kayn mentsh tret nisht. úbər di gétər húbm nisht gəshíkt kayn éntfər in nisht gəvízn kayn óplus, in zay húbm nisht gəgéybm kayn símn az zay húbm im nóysə-khayn gəvéyn ven er hut zay mispáləl gəvéyn in khúləm, in zəkh gəvúndn tsi zay mit kurbúnəs dórəkh di babérdltə prístərs nasht in káman-tan, véməns hayl-háykhl mit za:n flámənza:l ligt nisht tsi va:t fin di tóyərn fin dər vákhər velt. əs hut zəkh níshmer gədákht az mə hut mistámə ímgintsik gəhért zá:nə tfíləs, va:l afílə nokh dər érshtər fin zay hut er kayn mu:l nisht dərzéyn di víndərləkhə shtut; eləháy di dra: á:nblikn fin dər vá:tns zénən gəvéyn stam túəsn údər farzéyns, in əgéygn épəs ə farbúrgənəm plan údər vélənish fin di gétər.
¶4 sof-kl-sof hut kártər, shlaf mit bénkənish far yénə glímtsərndikə shkíə-gasn in kríptishə bark-shtáygn tsvíshn fartsá:tikə bakákhltə dékhər, in nisht bikhóyləs sa: shlófndik sa: vakh zay avéktsitrà:bm fin zá:nə gədánkən, úngənimən ə hakhlótə tsi gayn mit dráystə takhnínəm viahín kayn mentsh iz fríər nisht gəgángən, in zəkh dərvéygn adórəkhtsigayn dórəkh di á:zikə midbúryəs dórəkhn fíntstərnish tsim urt vi kádas dus imbakántə, farshláyərt in khmárəs in bakráynt mit shtern vus zay ken mən zəkh nisht fórshteln, halt bəsúdik in ba:nákhtik dem óniksənəm shlus fin di gróysə.
¶5 in lá:khtn dréml iz er arópgəgàngən di zíbətsik trépləkh tsi dər flámənhayl in hut gəshmíəst mikóyəkh dem dúzikn plan mit di babérdltə prístərs nasht in káman-tan. in di prístərs húbm gəshúklt di pskhent-trúgndikə kep in ə náydər gətín az svult za:n dər toyt fin dər nəshúmə zá:nər. zay húbm im íbərgəgeybm az di gróysə húbm shoyn bavízn záyər rútsn, in az siz nisht zay níkhə az mən zul zay baléstikn mit tsishtáyikə takhnínəm. zay húbm im oykh dərmúnt az nisht nur iz kayn mentsh kayn mu:l nisht gəvéyn in kádas dem imbakántn, nur oykh hut kayn mentsh kayn mu:l nisht khóyshəd gəvéyn in vélkhn tayl fin kháləl ken əs lígn; tsi əs iz in di khúləm-lendər arím índzər velt, tsi in yénə vus rínglən arím an imgərékhəntn bagláytər fin fómalhaut údər àldəbarán. oyb in índzər khúləm-lant, ken mən əs mégləkh dərgráykhn; úbər nur dra: far fil méntshləkhə nəshúməs zint tsa:t hut zəkh úngəhoybm zénən ə mu:l aríbər in tsirík di shvártsə gútluzikə ópgrintn kayn ándərə khúləm-lendər, in fin yénə dra: zénən tsvay tsiríkgəkìmən gants məshígə. sə zénən gəvéyn in azélkhə nəsíəs úrtikə sakúnəs un ə shí:ər; dərtsí nokh yénə ó:ftraysləndikə sòf-sakúnə vus zi bébət nisht-gədákht mikhíts dem kəsáydərdikn véltal, viahín dərgráykhn nisht kayn khalóyməs; yénər létstər amórfishər farfál fin dər sámə nídrikstər bəhúlə vus zi léstərt in bílblt ba:m tséntər fínəm gántsn ayn-suf—dər ímgvilikər démòn-súltan àzatós, vus dem númən zá:nəm dərvéygn zəkh nisht kayn léftsn tsi rédn bəkúl-roym, in vus er grízhət híngərik in imbanémləkhə, imbalóykhtənə kámərn mikhíts dər tsa:t in mítn fardíshətn ó:fregndikn klápm fin nívzədikə póykn in dem dínəm, mònòtónishn pkhik fin farshúltənə fláytn tsi vélkhn paskídnə klápm in fá:fm tántsn paméləkh, imgəlímpərt, in àbzúrdish di sámə hékhstə imgəháyərə gétər, di blíndə, shtímluzə, khóyshəkhdikə in sáykhlluzə ándərə gétər vus záyər nəshúmə in shtafét iz dər kríkhndikər kháos nyàrlasótep.
¶6 fin di dúzikə zákhn iz kártər gəvúrnt gəvúrn fin di prístərs nasht in káman-tan in dər flámənhayl, úbər fíndəstveygn hut er úngənimən ə hakhlótə tsi gəfínən di gétər of imbakánt kádas ínəm káltn vístənish, vi əs zul nisht za:n, in tsi bakímən fin zay dus bilt in záykhər in míklət fin dər víndərləkhər shkíə-shtut. er hut gəvíst az za:n nəsíə vult za:n ó:stərlish in lank, in az di gróysə vúltn za:n əgéygn ir; úbər zá:əndik alt ínəm lant fin khalóyməs hut er zəkh farlúzt of ə sakh nítsləkhə zikhróynəs in takhbíləs zəkh tsi hélfn. iz, béytndik ə gəzéygninks-brúkhə fin di prístərs in pikáykhish íbərklerndik véygn za:n veyk, iz er arópgəgàngən ə dráystər di zíbn híndərt trep tsim tóyər fin tífərn dréml, in zəkh gəlúzt in veyk ará:n dórəkhn farkíshiftn valt.
¶7 in di tunéln fin yénəm fardráytn valt, vus zá:nə nídrikə gigántishə démbm farvíkln mátsndikə tsvá:gn in glántsn fíntstərha:t mit dər fosforəstsénts fin ó:stərlishə shvéml-gəvíksn, vóynən di zúgn di ganáyvishə in sóydəsdikə; vus váysn ə sakh farnépltə sóydəs fin dər khúləm-velt in ə pur fin dər vákhər velt, va:l dər valt in tsvay értər rirt di méntshnlendər, khotsh sə vult za:n an ímglik tsi zúgn vi. gəvísə imdərklértə shmíəs, gəshéənishn, in farshvíndingən pasírn tsvíshn méntshn vi di zúgn húbm ə tsítrit, in siz git az zay kénən nisht vándərn va:t mikhítsn lant fin khalóyməs. úbər íbər di néəntərə táyln fin dər khúləm-velt bavégn zay zəkh fra:, arímflàtərndik ahín in ahér klayn in broyn in imgəzéyn, in tsiríktrùgndik pikántə má:nsəs kədáy farkíshift tsi farbréngən di shúən arím záyərə háymfa:ərn ínəm valt vus zay húbm im lip. sruv fin zay vóynən in núrəs, úbər ə tayl bavóynən di shtámən fin di gróysə báymər; in khotsh zay nérn zəkh sruv mit shvéml-gəvíksn, mírmlt mən az zay húbm oykh ə gístl far flaysh, tsi gashmíəsdik tsi rikhníəsdik, va:l of zíkhər zénən ə sakh bàlay-khalóyməs àrá:ngəkìmən in yénəm valt ará:n in zénən nisht aró:s. kártər hut níshmer nisht móyrə gəhát, va:l er iz gəvéyn an áltər bàl-khalóyməs in hut zəkh ó:sgəlernt záyərə flátərndikə shprakh in gəshlúsn ə sakh ópmakhn mit zay; nokh gəfínən mit záyər hilf di prákhtfilə shtut keləfáis in us-nárgay híntər di tanaryánər berk, vi sə hersht dus hálbə yur dər gróysər kínik kuránəs, ə mentsh vémən er hut gəként íntər an ándər númən ínəm lébm. kuránəs iz gəvéyn di áyntsikə nəshúmə vus iz gəfúrn in di shtèrn-ópgrìntn ará:n in tsiríkgəkìmən rayn fin shigóyən.
¶8 zəkh adórəkhshlènglndik itst dórəkh di nídrikə fosforəstséntə dórəkhgangən tsvíshn yénə rízikə shtámən, hut kártər gəmákht flátərndikə klángən ínəm shtáygər fin di zúgn, in zəkh álə váylə tsígəhert tsi sə vúltn za:n óprufm. er hut gədénkt épəs ə dorf fin di bashéfənishn nóənt tsim tséntər valt, vi sə dərtsáylt véygn éltərə in nokh shoyn lank fargésənə gróylikə á:nvoynərs ə kra:z gróysə mókhikə shtáynər vus iz ə mu:l gəvéyn ə polyánə; in tsi dem dúzikn plats hut er zəkh tsígəa:lt. er hut núkhgəshpirt za:n veyk mit di grotéskə shvéml-gəvíksn, vus húbm shténdik ó:sgəzeyn alts bésər gənért, vus néəntər mən kimt tsim məuyámdikn kra:z vi éltərə yéyshn húbm gətántst in mákrəv gəvéyn kurbúnəs. sof-kl-sof hut dus grésərə likht fin yénə gədíkhtərə shvéml-gəvíksn ó:fgədəkt ə báyzə grínə in grúə imgəháyərikà:t vus shtoyst zəkh aró:f dórəkhn vald-dakh mikhítsn óygngraykh. siz gəvéyn dər nóəntstər fínəm gróysn rink shtáynər, in kártər hut gəvíst az er iz gəvéyn nóənt tsin zúg-dorf. baná:ət za:n flátərndikn klank, hut er gədúldik gəvárt; in er iz mit dər tsa:t balóynt gəvúrn mit an á:ndrik fin ə sakh óygn vus zay bakíkn im. sə zénən gəvéyn di zúgn, va:l mə zet záyərə məshí:nədikə óygn lank áydər mən ken dərzéyn záyərə kláynə fífikə bróynə kontúrn.
¶9 aró:s húbm zay gəgímzhət fin fartá:ətə nórəs in stélnikə-báymər biz di gántsə koym-balóykhtənə gégənt hut mit zay gəshvíblt in gəgríblt. étləkhə fin di víldərə húbm zəkh imá:ngənəm fartshépət in kártərn in áynər hut im afílə ə knip hádkə ínəm óyər gətín; úbər balt húbm záyərə éltərə á:ngətsamt ut di héfkərdikə nəshúməs. dər khakhúməm-rut, dərkénəndik dem gast, hut úngəbutn ə kérbis gəyóyrtn suk fin ə farshaydəvətn boym nisht vi di ándərə, vus iz ó:sgəvaksn fin ə zóymən vus émətsər of dər ləvúnə hut arópgəvurfm; in bays kártər hut im gətrínkn mit tsərəmónyə hut zəkh úngəhoybm ə gur ó:stərlishər dórəkhshmiəs. di zúgn húbm, tsim badóyərn, nisht gəvíst vi ligt di shpits kádas, in zay húbm nisht gəként afílə zúgn tsi dus káltə vístənish iz in índzər khúləm-velt tsi in an ándər. shmíəs véygn di gróysə zénən gəkímən in glá:khər mus fin álə ríkhtingən; in mə hut nur gəként zúgn az mən vult zay gíkhər zeyn of hóykhə bárgshpitsn áydər in télər, va:l of azélkhə shpitsn tántsn zay mit bénkənish ven di ləvúnə shtayt fin óybm in di vúlkns dəríntər.
¶10 iz áynər ə záyər bayúrtər zug hut dərmúnt ə zakh vus di ándərə húbm nisht gəhért fin ir, in hut gəzúkt az in últar, híntərn ta:kh skay, iz nokh farblíbm dər létstər ekzemplár fin yénə imbanémləkhə áltə pnakótər ksav-yádn gəmákht fin vákhə méntshn in fargésənə tsófndikə malkhúsn in ará:ngətrúgn ínəm lant fin khalóyməs ven di húrikə kanibálishə gnófkəs zénən báygəkimən òlasóə, mit ir sakh bòtay-mikdóshəm, in gətáyt álə gibóyrəm fínəm lant lómar. yénə ksav-yádn, hut er gəzúkt, húbm dərtsáylt ə sakh véygn di gétər, in akhíts dem, zénən méntshn gəvéyn in últar vus húbm gəzéyn di simúnəm fin di gétər, in afílə an áltər prístər áynər vus hut aró:fgəkletərt of ə gróysn bark kədáy zay tsi dərzéyn bays zay tántsn in dər ləvúnə-sha:n. er iz dórəkhgəfaln, khotsh za:n baglaytər iz matslíəkh gəvéyn in iz númənluz ímgəkimən.
¶11 iz rándolf kártər hut gədánkt di zúgn, vus húbm bəshúləmdik gəflátərt in im gəgáybm nokh ə kérbis va:n mìttsinémən mit zəkh, in zəkh gəlúzt in vayk ará:n dórəkhn fòsforəstséntn valt tsi dər ándərər za:t, vi əs flist aróp dər víkhərndikər skay fin di ikúsn fin leríən, in háseg in nir in últar bashprénklən dem playn. híntər im, ganáyvish in imgəzáyn, zénən gəkrókhn ə pur fin di ná:gərìkə zúgn, va:l zay húbm kháyshək gəhát zəkh tsi dərvísn vus zul pasírn mit im, in tsìríktsitrùgn di lègéndə tsi záyər fulk. di imgəháyərə démbm húbm zəkh fàrgədíkhtikt bays er hut zəkh íntərgəshtipt vá:tər fínəm durf, in er hut sharf arímgəkikt far ə gəvísn plats vi zay vúltn épəs shítərər vern, shtáyəndik gur toyt údər góysəsdik tsvíshn di ìmnatírləkh gədíkhtə shvéml-gəviksn in dem fóylndikn shíml in mashəvátə klétsər fin záyərə gəfálənə brídər durt vult er zəkh sharf ópgəkert in ə za:t, mákhmas dem az ba: yénəm urt likt ə mákhtikə shtáynənə táfliə of dər válddil; in di vus húbm zəkh dərvékt tsítsəgayn tsi ir zúgn az zi trúkt an a:zərnəm ring dra: fis di bra:t. zəkh dərmúnt ínəm àrkháishn kra:z fin gróysə mókhikə shtáynər, in far vus er iz éfshər ó:fgəshtèlt gəvúrn, shteln di zúgn zəkh nisht óp lebm yénər bráytər táfliə mit ir rízədikn ring, va:l zay khapm zəkh az alts vus iz fargésn miz lav-dáfkə toyt za:n, in zay vúltn nisht gəvúlt zen di táfliə zəkh ó:fhàybm pàvú:liə in bazákht.