פֿון סקאָט אַלעקסאַנדערן

פֿונעם ענגליש

א.

אַלן גינזבורגס באַ קאַנט לי ד װעגן מֹלֶך:

װאָסער ספֿינקס פֿון צעמענט און אַלומיניום האָט איבערגעבראָכן זײערע שאַרבנס און געגעסן זײערע מוחות און דמיון?

מֹלֶך! אײנזײַן! שמוץ! מיאוסקײט! מיסטקאַסטנס און נישט־צו־באַקומענע דאָלאַרן! קינדער שרײַענדיק אונטער די שטיגן! ייִנגלעך העשענדיק אין חײלות! אַלטיטשקע יאָמערנדיק אין פּאַרקן!

מֹלֶך! מֹלֶך! קאָשמאַר פֿון מֹלֶך! מֹלֶך דער אָן־ליבשאַפֿטדיקער! גײַסטיקער מֹלֶך! מֹלֶך דער שװערער מישפּטער פֿון מענטשן!

מֹלֶך די אומפֿאַרשטענדלעכע תּפֿיסה! מֹלֶך דער טױטנקאָפּ אָן־נשמהדיקע טורמע און קאָנגרעס פֿון עצבֿותן! מֹלֶך װעמענס בנינים זײַנען דאָס אורטלן! מֹלֶך דער אומגעהײַערער שטײן פֿון מלחמה! מֹלֶך די דערטשמעליעטע ממשלות!

מֹלֶך װעמענס שׂכל איז רײנע מאַשינעריע! מֹלֶך װעמענס בלוט איז רינענדיק געלט! מֹלֶך װעמענס פֿינגער זײַנען צען חײלות! מֹלֶך װעמענס ברוסט איז אַ קאַניבאַל דינאַמאָ! מֹלֶך װעמענס אױער איז אַ קאָפּטשענדיקער קבֿר!

מֹלֶך װעמענס אױגן זײַנען אַ טױזנט בלינדע פֿענסטערן! מֹלֶך װעמענס װאָלקן־⁠קראַצער⁠ס שטײען אין די לאַנגע גאַסן װי אָנסופֿיקע שם־⁠הװיהס! מֹלֶך װעמענס פֿאַבריקן חלומען און כריפּען אינעם נעפּל! מֹלֶך װעמענס רױך־קױמענס און אַנטענעס באַקרײנען די שטעט!

מֹלֶך װעמענס ליבע איז אָנסופֿיקער אײל און שטײן! מֹלֶך װעמענס נשמה איז עלעקטריע און בענק! מֹלֶך װעמענס אָרעמקײט איז די װײַזגעבונג פֿון גאונות! מֹלֶך װעמענס גורל איז אַ װאָלקן אָנמיניקער הידראָגען! מֹלֶך װעמנעס נאָמען איז דער שׂכל!

מֹלֶך אין װעמען איך זעץ, אַן עלנטער! מֹלֶך אין װעמען איך חלום מלאכים! משוגע אין מֹלֶך! שמאָקזױגער אין מֹלֶך! ליבשאַפֿשלאָז און מאַנצביללאָז אין מֹלֶך!

מֹלֶך װאָס איז פֿרי אַרײַנגעקומען אין מײַן נשמה! מֹלֶך אין װעמען איך בין אַ באַזיניקטקײט אָן גוף! מֹלֶך װאָס האָט מיך אַרױסדערשראָקן פֿון מײַן נאַטירלעכן עקסטאַז! מֹלֶך װעמען איך פֿאַרלאָז! װעקט זיך אױף אין מֹלֶך! ליכט װאָס שטראַלט אַרױס פֿונעם הימל!

מֹלֶך! מֹלֶך! גולמאַט דירות! אינו־⁠ניראהדיקע פֿאָרשטעט! אוצר־⁠קאַמערן פֿון סקעלעטן! בלינדע קרױנשטעט! טײַװלאָנישע אינדוסטריעס! שדישע אומות! נישט־צום־צעשלאָגנע משוגעים־הײַזער! גראַניטענע שמעק! מאָנסטערדיקע באָמבעס!

זײ האָבן צעבראָכן די רוקן אױפֿהײבנדיק מֹלֶך אין הימל! טראָטואַרן, בײמער, ראַדיאָס, טאָנען! אױפֿהײבנדיק די שטאָט אין הימל װאָס עקסיסטירט און איז אַרום אונדז אומעטום!

חזיונות! סימנים! עקסטאַזעס! אַראָפּגעגאַנגען דעם אַמעריקאַנישן טײַך!

חלומות! פֿאַרגעטערונגען! באַלײַכטונגען! רעליגיעס! די גאַנצע שיפֿל־לאָדונג פֿון שפּירעװדיקע באָבקעס!

דורכבראָכן! אַריבער דעם טײַך! קאָזשלקעס און קרײציקונגען! אַראָפּגעגאַנגען די פֿאַרפֿלײצונג! מבֿושׂמקײטן! התגלותן! צען יאָר חיה־געשרײען און אַלײנמאָרדן! שׂכלס! נײַע ליבעס! משוגענער דור! אַראָפּ אױף די שטײנער פֿון צײַט!

װאָרער הײליקער געלעכטער אינעם טײַך! זײ האָבן דאָס גאַנצע געזען! די װילדע אױגן! די הײליקע אױסגעשרײען! זײ האָבן זיך געזעגנט! זײ זײַנען אָפּשגעפּרונגען פֿונעם דאַך! צו אײנזײַן! פֿאָכענדיק! טראָגנדיק בלומען! אַראָפּ צום טײַך! אין דער גאַס!

װאָס האָט שטענדיק מיך באַרושמט מכּוח דעם אָ ליד איז זײַן פֿאָרשטעלונג פֿון ציװיליזאַציע װי אַן אײנציקער יש. מע קען אים כּמעט זען, מיט זײַנע פֿינגער חײלות און זײַנע אױגן די פֿענסטער פֿון װאָלקן־⁠קראַצערס.

אַ סך קאָמענטאַטאָרן זאָגן אַז מֹלֶך רעפּרעזענטירט קאַפּיטאַליזם. דאָס איז אױף זיכער אַ טײל פֿון דעם, אַפֿילו אַ גרױסער טײל. אָבער עס פּאַסט נישט. קאַפּיטאַליזם, װעמענס גורל איז אַ װאָלקן אָנמיניקער הידראָגען? קאַפּיטאַליזם, אין װעמען איך בין אַ באַזיניקטקײט אָן גוף? קאַפּיטאַליזם, על־⁠כּן גראַניטענע שמעק?

מע פֿירט מֹלֶך אַרײַן װי אַן ענטפֿער אױף דער פֿראַגע — ק.ס. לואיסעס פֿראַגע אין „ היעראַרכיע פֿון פֿילאָסאָפֿן “ — װ אָ ס  ט ו ט  ע ס ? די ערד קער זײַן יושרדיק, און אַלע לײַט צופֿרידען און שׂכלדיק. שטאָטס דעם האָבן מיר תּפֿיסות, רױך־קױמענס, דולהײַזער. װאָסער ספֿינקס פֿון צעמענט און אַלומיניום ברעכט איבער זײערע שאַרבנס און עסט אױף זײער דמיון?

און גינזבורג ענטפֿערט: מֹ לֶ ך  ט ו ט  ע ס .

סע שטײט אַ שטעל אין ‏די „ פּ ר י נ צ י פּ י אַ  ד י ס ק אָ ר ד י אַ “ װוּ מאַלאַקליפּס באַקלאָגט זיך צו דער געטין װעגן די בײזע פֿון דער מענטשן־געזעלשאַפֿט. יעטװידער צעמזיקט דעם אַנדערן, גאַנצע געזעלשאַפֿטן באַראַבעװען גרופּעס פֿון זײערע אײגענע לײַט, מוטערס זעצן זין אין תּפּיסה אַרײַן, קינדער קומען אום בשעת ברידער האַלטן מלחמה.

די געטין ענטפֿערט: „נו זשע, װאָס איז שלעכט מיט דעם, אױב דאָס איז װאָס איר װילט?“

מאַלאַקליפּס: „אָבער קײנער װילט עס! יעדער אײנער האָט עס פֿײַנט!

געטין: „טאַקע? אם־⁠כּן, הערט אױף.“

די נישט־⁠דערזאָגטע פֿראַגע איז — אױב יעדער אײנער האָט פֿײַנט די גײיִקע סיסטעם, װער האַלט זי אױף? און גינזבורג ענטפֿערט: „מֹלֶך“. ס׳איז איבערצײַגעװדיק נישט מחמת ס׳איז ריכטיק — קײנער האַלט פּשוטו־⁠כּמשמעו אַז אַ קדמונישער קאַרטאַגינער שד איז גורם אַלצדינג — אָבער מחמת דאָס האַלטן די סיסטעם פֿאַר אַ טוער שטרײַכט אונטער די מאָס אין װעלכער די סיסטעם איז דאָך נ י ש ט קײן טוער.

ניק באָסטראָם פֿאַררופֿט זיך דרך־⁠אַגבֿ אױף דער מעגלעכקײט פֿון אַ דיסטאָפּיע אָן אַ דיקטאַטאָר, אײנע װאָס יעדער בירגער, ביזן לעצטן, בתוכם דער אָנפֿירונג, האָט זי פֿײַנט, אָבער װאָס האָלט זיך פֿונדעסטװעגן אױס, נישט־אײַנגענומען. ס׳איז טאַקע לײַכט זיך אױסצומאָלן אַזאַ מלוכה. מאָלט זיך אױס אַ מלוכה מיט צװײ כּללים: ערשטענס, יעדער מוז אָפּזײַן אַכט שעה אַ טאַג אין זיך געבן שטאַרקע עלעקטרישע שאָקן. צװײנטס, װען װער נאָר פֿאַרפֿעלט נאָכגײן אַ כּלל (כּולל אָט דעם כּלל), אָדער זאָגט זיך אַרױס אַנטקעגן אים, מוזן אַלע בירגערס זיך פֿאַראײניקן צו דערהרגענען יענעם מענשט. לאָז זײַן אַז דער מינהג שטעלט די אָ כּללים פֿעסט גענוג, אַז יעדער אײנער ריכט זיך אַז מע װעל זײ אַדורכפֿירן.

לכן מען גיט זיך עלעקטרישע שאָקן אַכט שעה אַ טאָג, װאָרעם מע װײסט אַז טאָמער טוט ער דאָס נישט, װעלן אַלע אַנדערע א י ם דערהרגענען, װאָרעם אױב זײ טוען נישט אַזױ, יעטװידער װעט ז ײ דעהרגענען, און אַזױ װײַטער. איטלעכער בירגער האָט פֿײַנט די סיסטעם, אָבער צוליבן אױספֿעל פֿון אַ גוטן קאָאָרדינאַציע־מעכאַניזם, האַלט עס זיך אױס. פֿון גאָטס בליק, קענען מיר אָפּטימיזירן די סיסטעם צו „יעדער אײנער איז מסכּים זיך אָפּצושטעלן פֿון דעם מיט אַ מאָל“, אָבער קײנער װאָס איז אינעם אינעװײניק פֿון דער סיסטעם איז מסוגל צו באַװירקן דעם איבערגאַנג אָן אַ גרױסער סכּנה צו זיך אַלײן.

נו גוט, אָט די דוגמא איז עפּעס אױסקאָמבינירט. דערנאָך לאָמיר איבערגײן אַ פּאָר — לאָמיר זאָגן צען — באמתדיקע דוגמאָות פֿון ענלעכע פּאַסטקעס פֿון אַ סך טוערס כּדי ממש אַרײַנצוקלאַפּן װי װיכטיק איז דאָס.

  1. די געפֿאַנגענעמס דילעמע , װי עס װאָלטן זי שפּילן צװײ גאָר טעמפּע ליבערטאַריער, װאָס בלײַבן תּמיד צום סוף מיט פֿאַראָט פֿון בײדע זײַטן: פֿאַרראָטן/פֿאַרראָטן. ס׳איז פֿאַראַן אַ סך בעסער אַרױסקום טאָמער קענען זײ אױסרעכענען די נײטיקע קאָאָרדינאַציע, אָבער קאָאָרדינאַציע איז טאַקע ש װ ע ר . פֿון גאָטס בליק, קענען מיר זיך אײַנפֿאַרשטײן אַז קאָאָפּעריר/קאָאָפּעריר איז אַ בעסער אַרױסקום װי פֿאַרראָטן/פֿאַרראָטן, אָבער נישט קײן אײנער פֿון די געפֿאַנגענע װאָס איז אינעם אינעװײניק פֿון דער סיסטעם קען עס אױספּועלן.
  2. דאָלאַר־ליציטאַציעס . איך האָב געשריבן װעגן דעם אָ און נאָך פֿאַרפּלאָנטערטער װערסיעס פֿונעם זעלבן פּרינציפּ אין „ שפּיל־טעאָריע װי אַ פֿינצטערע קונסט “. מיט אַ פּאָר טשודנע ליציטאַטיע־כּללים , קען מען אױסניצן שלעכטע קאָאָרדינאַציע צו צװינגען עמעצן צו באַצאָלן צען דאָלאַר פֿאַר אַן אײנער. פֿון גאָטס בליק, דאַרף מען קלאָר נישט באַצאָלן צען דאָלאַר פֿאַר אַן אײנער. פֿונעם אינעװיניק אין דער סיסטעם, קער יעדער אײנציקער טראָט װאָס מע מאַכט זײַן בר־⁠דעתדיק.

( מיסטקאַסטנס און נישט־צו־באַקומענע דאָלאַרן!)

  1. די מעשׂה װעגן פֿישפֿאַרמן“ פֿון מײַנע נישט־ליבערטאַריאַנער־שו״תּ גירסא ב׳ :

װי אַ טראַכט־עקספּערימענט, לאָמיר איבערקלערן פֿישפֿאַרמען אין אַן אָזערע. שטעלט זיך פֿאָר אַן אָזערע מיט טױזנט פֿישפֿאַרמען װאָס עס פֿאַרמאָגן טױזנט זיך קאָנקורענדיקע פֿירמעס. יעדער פֿישפֿאַרם פֿאַרדינט אַ רװח פֿון טױזנט דאָלאַר אַ חודש. אַ שטיק צײַט, איז אַלץ גוט און װױל.

אָבער יעדער פֿאַרם פּראָדוצירט אָפּפֿאַל, װאָס פֿאַראומרײניקט דאָס װאַסער אין דער אָזערע. לאָמיר זאָגן אַז יעדער פֿישפֿאַרם פּראָדוצירט גענוג פֿאַרפּעסטיקונג צו פֿאַרקלענערן פּראָדוקטיװקײט אין דער אָזערע אױף אַ סכום פֿון אײן דאָלאַר אַ חודש.

טױזנט פֿישפֿארמען פּראָדוצירן גענוג פֿאַרפּעסטיקונג צו פֿאַרקלענערן פּראָדוקטיװקײט אױף אַ סכום פֿון אײן דאָלאַר אַ חודש, װאָס הײסט אַז קײן אײנער פֿון די פֿישפֿאַרמען פֿאַרדינט נישט קײן געלט. קאַפּיטאַליזם קומט צו צו ראַטעװען: עמעצער טראַכט אױס אַ קאָמפּליצירטע אױספֿילטריר־סיסטעם, װאָס נעמט אַװעק מיסטשטאָפֿן. אָנפֿירן זי קאָסט דרײַ הונדערט דאָלאַר אַ חודש. אַלע פֿישפֿאַרמען מאָנטירן זי אײַן פֿרײַװיליק, די פֿאַרפּעסטיקונג פֿאַרענדיקט זיך, און די פֿישפֿאַרמען איצט מאַכן אַ רװח פֿון זיבן הונדערט דאָלאַר אַ חודש — נאָך אַ בכּבודיק מאַיאָנטיקל.

אָבער עס איז דאָ אײן פאַרמער (לאָמיר רופֿן אים סענדערל) צו װעמען איז נימאס געװאָרן אױסגעבן געלט כּדי אָנצופֿירן זײַן פֿילטער. איצט, פֿאַרפּעסטיקט דער פֿאַרנעם פון מיסט פֿון אײן פֿאַרם די אָזערע, פֿאַרנידריקנדיק פּ ראָדוקטיװיטעט דורכן סכום פֿון אײן דאָלאַר. סענדערל פֿאַרדינט נײַן הונדערט נײַן און נײַנציק דאָלאַר רװח, און יעדער אַנדערער פֿאַרדינט זעקס הונדערט נײַן און נײַנציק רװח.

אַלע אַנדערע זעען אַז סענדערל איז מרװיח אַ סך מער פֿון זײ, װײַל ער גיט נישט דעם אױפֿהאַלט־הוצאָות אױפֿן פֿילטער. זײ שליסן אױס זײערע פֿילטערס אױך.

װי נאָר פֿיר הונדערט האָבן אױסגעשלאָסן זײערע פֿילטערס, פֿאַרדינט סענדערל זעקס הונדערט דאָלאַר אַ חודש — װײניקר װי װאָס ער װאָלט פֿאַרדינען אױב ער און אַלע אַנדערע װאָלטן אױפֿהאַלטן אין גאַנג זײערע פֿילטערס! און די אומבאַפֿלעקטע פֿילטער־ניצערס פֿאַרדינען נעבעך נאָר דרײַ הונדערט דאָלאַר. סענדערל גײט אַרום צװישן אַלע זאָגענדיק „װאַרט! מיר אַלע מוזן צוזאַמען מאַכן אַ פֿרײַװיליקן הסכּם צו ניצן פֿילטערס! באם־⁠לאַװ, פֿאַרקלענערט זיך די פֿראָדוקטיװיטעט פֿון אַלע.“

אָלע שטימען אײַן מיט אים, און זײ אַלע חתמענען אונטער דעם פֿילטער־הסכּם, אַחוץ אײנער װאָס איז עפּעס אַ פּאַסקודניאַק. לאָמיר רופֿן אים מענדי. איצט, ניצן אַלע נאָך אַ מאָל פֿילטערס, אַחוץ מענדין. מענדי פֿאַרדינט נײַן הונדערט נײַן און נײַנציק דאָלאַר אַ חודש, און אַלע אַנדערע פֿאַרדינען זעקס הונדערט נײַן און נײַנציק. פֿאַמעלעך, הײבן די אַנדערע אָן צו מײנען אַז זײ אױכעט זאָלן קריגן מאַיאָנטקעס װי מענדין, און שליסן אױס זײער פֿילטער פֿאַר דרײַ הונדערט דאָלאַר איבעריקן רװח.

אַ פֿאַרזיכיקער האָט קײן מאָל נישט קײן אָנרײץ צו ניצן אַ פֿילטער. אַ פֿאַרזיכיקער האָט אַ ביסל אָנרײץ אונטערצוחתמענען אַ הסכּם צו צװינגען אַלע צו ניצן אַ פֿילטער, אָבער אין אַ סך פֿאַלן האָט ער אַ שטאַרקער אָנרײץ אָפּצוּװאַרטן אַלע אַנדערע ביז זײ חתמענען אונטער אַזאַ הסכּם, אָבער צו באַשליסן זיך אַלײן נישט צו באַטײליקן אין דעם. דאָס קען דערפֿירן צו אַן אומגעװוּנטשענער גלײַכװאָג אין װעלכער קײנער װעט נישט אונטערחתמענען אַזאַ הסכּם.

װאָס מער טראַכט איך װעגן דעם, אַלץ מער מײן איך אַז דאָס איז דער תּוך פֿון מײַן אײַנװענד צו ליבערטאַריאַניזם, און אַז די נישט־ליבערטאַריאַנער־שו״תּ גירסא ג׳ װעט זײַן נאָר די דאָזיקע דוגמא, אָפּקאָפּירט און צוקגעלעפּט צװײ הונדערט מאָל. פֿון גאָטס בליק, קענען מיר זאָגן אַז פֿאַרפּעסטיקן די אָזערע דערפֿירט צו שלעכטע פּועל־⁠יוצאס. פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם, קען נישט קײן יחיד פֿאַרהיטן די פֿאַרפּעסטיקונג פֿון דער אָזערע, און דער קױף פֿון אַ פֿילטער קער זײַן נישט אַזאַ גוטע אידעע.

  1. דער מאַלטוסיאַנישע פּאַסטקע , כאָטשבע אױף אירע גאָר־⁠גאָר רײנע טעאָרעטישע גערנעצן. זאָל זיך דאַכטן אַז מ׳איז אײנער פֿון די ערשטע שטשערעס װאָס מען האָט אײַנגעפֿירט אין אַ לױטערן אינדזל. ער איז פֿול מיט געשמאַקע געװיקסן און מ׳לעבט אַן אידיליש לעבן, פֿױליאַקעװענדיק, עסנדיק, און צונױפֿשטעלנדיק גרױסע קונסטאַרבעטן. (מען איז למעשׂה אײנער פֿון יענע שטשערעס פֿון „ די  ש ט ש ע ר ע ס  פֿ ו ן  נ י ם “. )

מען האָט אַריכות־⁠ימים, פּאָליעװעט און האָט אַ טוץ קינדער. יעדער פֿון יענע האָט אַ טוץ קינדער, און אַזױ װײַטער. אין אַ פּאָר דורות, האָט דער אינדזל אַ צען טױזנט שטשערעס און האָט דערגרײכט זײַן אײַנװױנער־קאַפּאַציטעט. איצט איז דאָ נישט גענוג עסנװאַרג און פּלאַץ אױף צו קלעקן, און אַ געװיסער פּראָצענט פֿון יעדן נײַען דור שטאַרבט כּדי צו האַלטן די באַפֿעלקערונג פֿעסט אױף אַ צען טױזנט.

אַ געװיסע כּיתּה שטשערעס פֿאַרלאָזט די קונסט כּדי אַרײַנצולײגן מער פֿון זײער צײַט אין נישטערן אױפֿן קיום. יעדן דור, שטאַרבן אַ ביסל װײניקער פֿון דער כּיתּה װי מיטגלידערס פֿונעם הױפּטשטראָם, ביז, מיט דער צײַט, שטעלט קײן שטשאָר נישט צונױף נישט שום קונסט בכלל, און אבי װאָסער נישט איז כּיתּה שטשערעס װאָס פּרוּװט זי צוריקצוברענגען װעט אױסשטאָרבן אין עטלעכע דורות.

למעשׂה, איז עס נישט נאָר קונסט. װי האַרבער, פּאַרשיװער, און קיומיסטישער פֿונעם הױפּטשטראָם זאָל אַ כּיתּה נישט זײַן, װעט זי סוף־כּל־סוף איבערנעמען. באַשטימען אײן כּיתּה שטשערעס אַלטרויִסטיש צו באַגרענעצן איר נאָכװוּקס צו צװײ אַ פּאָר, װעט יענע כּיתּה אױסשטאַרבן, װען איר פֿילצאָליקע פֿײַנד האָבן זי אױסגעקישעט פֿונעם קיום. נעמט זיך אײן כּיתּה שטשערעס פּראַקטיצירן קאַניבאַליזם, און אַנטדעקט אַז דאָס גיט זײ אַ פֿאָרהאַנט איבער זײערע לאַנדסלײַט, װעט זי איבערנעמען דעם אינדזל און דערגרײכן פֿיקסירונג.

טאָמער זאָגן שטשאָר־װיסנשאַפֿטלערס פֿאַרױס אַז עס פֿאַרגיכערט זיך דער אױסשעפּ פֿון די נוס־זאַפּאַסן פֿונעם אינדזל אױף אַ געפֿערלעכן טעמפּ און אַז מע װעט זײ בקרובֿ אױסשעפּן אין גאַנצן, אַ פּאָר כּיתּות שטשערעס קערן באַגרענעצן זײער נוס־פֿאַרניץ צו אַ אױסהאַלטעװדיקן ניװאָ. די זיכיקער קוזינעס װעלן אין גיכ ן װײַט גובֿר זײַן אינעם פֿאַרמעסט אַקעגן יענע שטשערעס. מיט דער צײַט װעלן די ניס אױסגעשעפּט געװאָרן, און ס׳רבֿ שטשערעס װעלן אָפּשטאַרבן און דער ציקל װעט זיך אָנהײבן נאָך אַ מאָל. אַיעדער כּיתּה װאָס שטעלט זיך אײַן פֿאַר עפּעס אַ טוּונג אָפּצוהאַלטן דעם ציקל װעט געפֿינען אַז עס װעלן זײ װײַט גובֿר זײַן זײערע קוזינעס װאָס האַלטן אַז אײַנשטעלן זיך פֿאַר ע פּ ע ס איז אַ ביטול־⁠זמן װאָס מ׳קען ניצן בכדי זיך צו קאָנקורירן און פֿאַרניצן.

צוליב אַ הײַפֿל סיבות, איז די עװאָלוציע נישט אַזױ מאַלטוזיאַניש װי אין דעם טעאָרעטישן פֿאַל, אָבער עס שטעלט צו די פּראָטאָטיפּ־דוגמא װאָס מיר קענען אָנװענדן צו אַנדערע ענינים כּדי צו זען דעם גרונט־מעכאַניזם. פֿון גאָטס בליק, איז גרינג צו זאָגן אַז די שטשערעס זאָלן אױפֿהאַלטן אַ גענוגנדיק קלײנע באַפֿעלקערונג. אָבער פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם, װעט יענער אײנציקער שטשאָר גײען לױט זײַן אײגנעם גענעטישן מוז און דער אינדזל װעט בלײַבן בײַם סוף אין אַן אָן־סופֿיקן ציקל פֿון עליות־און־ירידות.

  1. קאַפּיטאַליזם. מאָלט זיך אױס אַ קאַפּיטאַליסט אין אַ אומברחמנותדיקער אינדוסטריע. ער שטעלט אָן אַרבערטערס צו נײען קלײדער אין אַ סװעטשאַפּ, און פֿארקױפֿט די קלײדער אױף אַ מינימאַלן רװח. אפֿשר װאָלט ער געװאָלט אײַנצאָלן זײַנע אַרבעטערס מער, אָדער געבן זײ װױלער אַרבעט־באַדינגען. אָבער ער קען נישט, װײַל דאָס װאָלט פֿאַרטײַערן דעם מקח פֿון זײַן סחורה און זײַנע װעלװעלער קאָנקורענטן װאָלטן אים גובֿר זײַן אינעם פֿאַרמעסט און ער װאָלט זיך אַװעקגעשטעלן. אפֿשר אַ סך פֿון זײַנע קאָנקורענטן זײַנען פֿײַנע לײַט װאָס װאָלטן װעלן אײַנצאָלן זײערע אַרבעטערס מער, אָבער סײַדן זײ האָבן עפּעס אַן אײַזן־שטאַרק ערבֿות אַז קײנער פֿון זײ װעט נישט די אַנדערע פֿאַרראַטן דורך אונטערבאָטן זײערע פּרײַזן, קענען זײ דאָס נישט טאָן.

פּונקט װי די שטשערעס, װאָס ביסלעכװײַז פֿאַרלירן אַלע װערטן אַחוץ גאָלע קאָנקורענץ, אַזױ אױך פֿירמעס אין אַן עקאָנאָמישער סבֿיבֿה פֿון ג ע נ ו ג  אָ נ ג ע ש ט ר ע נ ג ט ע ר  ק אָ נ ק ו ר ע נ ץ זײַנען גענײטיקט ג עװאָרן פֿאַרװאָרלאָזן אַלע װערטן אַחוץ אָפּטימיזאַציע לשם רװח, אַזיסט װעלן אַנדערע פֿירמעס װאָס האָבן אָפּטימיזירט בעסער לשם רװח גובֿר זײ זײַן און דערנאָך קענען פֿארקױפֿן דאָס זעלבע דינסט אױף אַ נידריקער פּרײַז.

(איך בין ממש נישט זיכער װי װײַט פֿאַרשטײען מענטשן דעם װערט פֿון אַנאַלאָגיזירן קאַפּיטאַליזם צו עװאָלוציע. פֿימרעס װאָס זײַנען אין גוטער פֿאָרעם — דעפֿינירט װי די װאָס דערפֿירן די קונים צו װילן קױפֿן פֿון זײ — בלײַבן לעבן, פֿאַרברײטערן זיך, און באַגײַסטערן להבאדיקע אָנשטרענגען, און פֿימרעס װאָס זײַנען נישט אין גוטער פֿאָרעם — דעפֿינירט װי די װאָס קײנער װיל נישט קױפֿן פֿון זײ — שטעלן זיך אַװעק און שטאַרבן אױס אין אײנעם מיט זײער פֿירמע־דע־⁠ען־⁠אַ . די סיבות אַז נאַטור איז רױט אין צאָן און קרעל זײַנען די זעלבע סיבות אַז דער מאַרק איז אומברחמנותדיק און אױסניצעריש.)

פֿון גאָטס בליק, קען מען פֿאַרטראַכטן אַ פֿרײַנדלעכע אינדוסטריע אין װעלכער יעדע פֿירמע באַצאָלט איר אַרבעטערס אַ לעבנס־⁠מינימום לױן. פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם, איז נישט שום אופֿן דאָס אײַנצופֿירן.

(מֹלֶך װעמענס ליבע איז אָנסופֿיקער אײל און שטײן! מֹלֶך װעמענס בלוט איז רינענדיק געלט!)

  1. די צװײ־הכנסה פּאַסטקע װאָס מ׳האָט אַנומלט אַרומגערעדט אױף דעם אָ בלאָג. ער האָט זיך חקירהט אַז ג ענוג־אָנגעשטרענגטע קאָנקורענץ פֿאַר פֿאָרשטאָטישע הײַזער און גוטע שול־ראַיאָנען באַטײַט אַז מענטשן האָבן געמוזט אַװעקװאַרפֿן אַ סך אַנדערע װערטן — צײַט אין דער הײם מיט די קינדער, פֿינאַנץ־זיכערהײט — כּדי צו אָפּטימיזירן פֿאַרן יכולת צו קױפֿן אַ הױז, באם־⁠לאַװ װאָלטן זײ אין געטאָ פֿאַרװאַרפֿן געװאָרן.

פֿון גאָטס בליק, אױב יעדער אײנער װאָלט אײַנשטימען אַז ער זאָל נישט אָננעמען אַ צואַרבעט־שטעלע כּדי צו העלפֿן געװינען דעם קאָנקורענץ פאַר װױלע הײַזער, װאָלט יעטװידער געקראָגן פּונקט אזױ װױל אַ הױז װי ער װאָלט אַנדערש געקראָגן, אָבער ער װאָלט געמוזט אַרבעטן נאָר אײן שטעלע. פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם, אָן אַ ממשלה װאָס איז פּשוטו־⁠כּמשמעו גרײט צו פֿאַרװערן צואַרבעט־שטעלעס, װעלן אַלע װאָס צואַרבעטן נישט איבערגעלאָזט װערן.

(גולמאַט דירות! אינו־⁠ניראהדיקע פֿאָרשטעט!)

  1. די אַגריקולטור . דזשאַרעד דײַמאָנד האָט זי גערופֿן דער שװערסעטר פֿעלער אין מענטשן־ היסטאָריע . צי ס׳איז געװען אַ פֿעלער צי נישט, איז עס נישט געװען קײן צ ו פֿ אַ ל —  ערדאַרבעט־ציװיליזאַציעס האָבן פּשוט װײַט גובֿר געװען די נאָמאַדישע, אומפֿאַרמײַדלעך און נישט בײַצושטײן. אַ קלאַסישע מאַלטוזיאַנישע פּאַסטקע. אפֿשר איז געיעג־און־אַראָפּנעמען געװען הנאהדיקער, מיט אַ העכער פּראָגנאָז פֿאַר אַריכות־⁠ימים־, און מער גינציק צו מענטשן־בליִען — אָבער אין אַ מצבֿ פֿון ג ע נ ו ג  אָ נ ג ע ש ט ר ע נ ג ט ע ר  ק אָ נ ק ו ר ע נ ץ צװישן פֿעלקער, אין װעלכער ע׳איז געװען די קאָנקורירנדיקער אָפּציע אַגריקולטור מיט איר קרענק און באַדריקונג און מגפֿה, װעט יעטװידער בלײַבן בײַם סוף אַן אַגריקולטוריסט; באם־⁠לאַװ ער פּלאָגט זיך דעם גורל פֿון די קאָמאַנטשי אינדיאַנער .

פֿון גאָטס בליק, איז גרינג צו זען אַז יעטװידער זאָל זיך האַלטן בײַ דער הנאהדיקער אָפּציע און בלײַבן אַ יעגער־אָפּנעמער. פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם, יעדער אײנציקער שבֿט שטײט פֿאַר נישט מער װי די ברירה צװישן װערן אַגריקולטורעל אָדער אומפֿאַרמײַדלעך שטרעבן.

  1. װאָפֿן־⁠געיעגן . גרױסע מדינות קענען אױסגעבן עפּעס פֿון פֿינף ביז דרײַסיק פּראָצעט פֿון זײער בודזשעט אױפֿן שיץ. אָן מלחמה — אַ צושטאַנד װאָס האָט זיך מערסטנס געהאַלטן שױן פֿופֿציק יאָר — טוט דאָס גאָרנישט אַחוץ אױסזײגן געלט פֿון אינפֿראַסטרוקטור, געזונט, דערציִונג, און עקאָנאָמישן װוּקס. אָבער אַבי װאָסער מדינה װאָס פֿאַרפֿעלט אױסצוגעבן גענוג געלט אױף שיץ װעט שטעלן זיך אין סכּנה פֿון אַרײַנדרינג פֿון אַ דערבײַיִקער מדינה װאָס האָט יאָ אַרױסגעגעבן. על־כּן, פּרוּװן כּמעט אַלע מדינות אױסצוגעבן געלט אױף שיץ .

פֿון גאָטס בליק, איז דער בעסטער באַשײד װעלט־שלום, אין װעלכן נישט קײן מדינה האָט נישט שום חײל בכלל. פֿונעם אינעװײניק פֿון דער סיסטעם, קען נישט קײן מדינה דאָס אײנזײַטיק אַדורכפֿירן, איז זײער בעסטע אָפּציע איז ממשיך צו זײַן אַװעקװאַרפֿן זײער געלט אױף מיסלען װאָס ליגן נישט־⁠געניצט אין סילאָס.

(מֹלֶך דער אומגעהײַערער שטײן פֿון מלחמה! מֹלֶך װעמענס פֿינגער זײַנען צען חײלות!)

  1. דער ראַק . דער מענטשן־קערפּער דאַרף באַשטײן פֿון קעמערלעך װאָס װױנען אין אײנעם האַרמאָניש, און צונױפֿלײגן זײערע מקורים פֿאַר דעם גרעסער גוט פֿונעם אָרגאַניזם. אױב אַ קעמערל פֿאַרראָט די גלײַכװאָג דורך אַרײַנלײגן זײַנע מקורים אין זיך אָפּקאָפּירן, װעלן עס און זײַנע אָפּשטאַמיקע בליִען, און סוף־⁠כּל־⁠סוף װעלן גובֿר זײַן אַלע אַנדערע קעמערלעך אינעם פֿאַרמעסט און איבערנעמענדיק דעם גאַנצן קערפּער — צו װעלכער צײַט װעט עס שטאַרבן. אָדער דער צושטאַנד קען זיך איבערחזרן, װען געװיסע ראַק־קעמערלעך פֿאַרראָטן די רעשט פֿונעם אָנװוּקס, אַזױערנאָך פֿאַרפּאַמעלעכנדיק זײַן װוּקס און פֿאַרשאַפנדיק אַז דער אָנװוּקס זאָל סטאַגנירן.

פֿון גאָטס בליק, איז דער בעסטער באַשײד אַז אַלע קעמערלעך זאָלן קאָאָפּערירן כּדי זײ אַלע זאָלן נישט שטאַרבן. פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם, װעלן ראַק־קעמערלעך זיך צעמערן און װײַט גובֿר זײַן די אַנדערע  אינעם פֿאַרמעסט — אַזױ אַז נאָר דער קיום פֿון דער אימון־⁠סיסטעם צאַמט אײַן די נאַטירלעכע טענדענץ צו װערן ראַקיק.

  1. דאָס ‏„געיעג ביזן דנאָ“ פֿאַרשרײַבט אַ מצבֿ אין װעלכן אַ טײל רשותן פֿאַרנאַדיען געשעפֿטן מיט נידריקער שטײַערן און װײניקער רעגלאַמענטן פֿון אַנדערע. די צולעצטיקע פּועל־⁠יוצא איז אַז צי אַלע אָפּטימיזירן אױף קאָנקורענץ— דורך האָבן מינימאַלע שטײַר־ניװאָען און רעגלאַמענטן — צי זײ פֿאַרפֿירן אַלע זײערע געשעפֿטן, הכנסות, און אַרבעט־שטעלעס צו זײ װאָס האָבן אַזױ געטאָן (צו װעלכער צײַט שטופּט מען זײ אַרױס און ס׳פֿאַרבײַט זײ אַ ממשלה װאָס װעט זײַן פֿאָלגעװדיקער.)

אָבער, הגם די לעצטע דוגמא האָט אַװעקגעגנבֿענעט דעם נאָמען, זײַנען אַלע די אָ סצענאַרן למעשׂה אַ געיעג ביזן דנאָ. װי נאָר אײן טוער לערנט זיך װי צו זײַן קאָנקורירנדיקער דורך מקריבֿ זײַן אַ בשותּפֿותדיקן װערט, מוזן אַלע זײַנע קאָנקורענטן אױכעט מקריבֿ זײַן דעם דאָזיקן װערט, באם-לאװ די װעניק־אָפּגעהיטענע װעלן זײ װײַט גובֿר זײַן און פֿארביטן. על־⁠כּן קער די סיסטעם בלײַבן בײַם סוף מיט אַלע קאָנקורירנדיק גלײַך אױף גלײַך, אָבער דער װערט װאָס מען האָט מקריבֿ געװען איז אַװעק אױף אײביק. פֿון גאָטס בליק, װיסן די קאָנקורענטן אַז ס׳װעס זײַן זײ אַלע ערגער טאָמער פֿאַרראָטן זײ, אָבער פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם, געגעבן נישט־⁠גענוגיקע קאָאָרדינאַציע, איז אוממעגלעך עס אױסצומײַדן.

אײדער מיר גײן אָן װײַטער, איז פֿאַראַן אַ ביסל אַן אַנדער פֿאָרם פּאַסטקעס פֿון אַ סך טוערס װאָס איז כּדאי צו פֿאָרשן. אין דער אָ, האַלט עפּעס אַן אױסנװײניקער כּוח די קאָנקורענץ פֿון דער װײַטן — בדרך־כּלל איז דער כּוח סאָציאַלע סטיגמע. אין רעזולטאַט דערפֿון, לאָזט זיך אױס אַז ס׳איז נישטאָ למעשׂה קײן געיעג ביזן דנאָ — די סיסטעם קען װײַטער אָנגײן מיט פֿונקציאָנירן בײַ אַ רעלאַטיװן הױכן ניװאָ — אָבער ס׳איז אוממעגלעך צו אָפּטימיזירן און מען װאַרפֿט אַװעק מקורים פֿאַר נישט שום פֿאַרװאָס. כּדי מען זאָל זיך נישט אױסגעמאַטערן אײדער מיר אַפֿילו הײבן זיך אָן, װעל איך זיך דאָ באַגרענעצן צו פֿיר דוגמאות.

  1. דערציִונג . אין מײַן עסײ װעגן רעאַקציאָנערישער פֿילאָסאָפֿיע, רעד איך מכּוח מײַן פֿרוסטרירטקײט מיט דערציִונג־תּיקון:

מען פֿרעגט הלמאַי מען קען נישט מתקן זײַן די דערציִונג־סיסטעם. אָבער איצט אָ איז דער אָנרײץ פֿון דיסטודענטן צו גײן אינעם בכּבֿודיקסטן קאָלעדזש װאָס װעט זײ אַרײַנלאָזן, בכדי די באַשעפֿטיקערס זאָלן זײ אָנשטעלן — צי זײ לערנען זיך עפּעס צי נישט. די אָנרײץ פון די באַשעפֿטיקערס איז צו קריגן סטונדענטן פֿון דעם בכּבֿודיקסטן קאָלעדזש, בכדי זײ זאָלן קענען פֿאַרטײדיקן זײער באַשלוס צו זײער בעל־⁠הבית אױב סע װטע קאַליע װערן — צי דער קאָלעדזש שטעלט צו צוגעגעבענען װערט צי נישט. און דער אָנרײץ פֿון קאָלעדזשן איז צו טאָן װאָסער סע זאָל נישט זײַן כּדי צו קריגן מער פּרעסטיזש, װי מעסטן אים די ראַנגען פֿון  „פֿ אַ ר א ײ נ י ק ט ע־ש ט אַ ט ן ־ נ ײַ ע ס  א ו ן  װ ע ל ט ב אַ ר י כ ט“ — צי דאָס העלפֿט די סטודענטן צי נישט. צי דערפֿירט דאָס צו אַ ריזיקן ט רענצל און אַ שלעכטער דערציִונג? אַװדאי. צי װאָלט דער דערציִונג־גאָט געקענט דאָס באַמערקן און אַרױסגעבן אַ פּאָר דערציִונג־גזירות װאָס דערפֿירן צו אַ ריזיק שפּאָרעװדיקער סיסטעם? גרינגערהײט! אָבער װאָרעם ס׳איז נישטאָ קײן דערציִונג־גאָט, װעט יעטװידער סתּם אַזױ נאָכגײן נאָך זײַנע אײגענע אָנרײצן, װאָס זײַנען נאָר טײלװײַז אײַנגעשטימט מיט דערציִונג אָדער עפֿעקטיװקײט.

פֿון גאָטס בליק, איז גרינג צו זאָגן װערטער װי „סטודענטן דאַרפֿן נאָר גײן אין קאָלעדזש װען זײ מײנען אַז זײ װעלן אַרױסקריגן עפּעס פֿון אים, און באַשעפֿטיקערס דאַרפֿן אָנשטעלן אַפּליקאַנטן אױפֿן סמך פֿון זײער פֿעיִקײט און נישט אין װעלכן קאָלעדזש זײ זײַנען געגאַנגען“. פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם, גײט יעטװידער שױן נאָך ריכטיק נאָך זײַנע אײגענע אָנרײצן, איז סײַדן די אָנרײַצן בײַטן זיך, װעט די סיסטעם זיך אױכעט נישט בײַטן.

  1. װיסנשאַפֿט . די זעלבע עסײ:

װ י ס ן  װ ײ ס ט  די מאָדערנע פֿאָרשונג־קהילה אַז זײ פּראָדוצירן נישט די בעסטע װיסנשאַפֿט װאָס זײ קערן האָבן געקענט. ס׳איז פֿאַראַן אַ סך פּובליקאַציע־פּניה, מען מאַכט די סטאַטיסטיק אין אַ צעטומלדיקן און פֿאַרפֿירערישן אופֿן פֿון גאָלע אינערציע, און רעפּליקאַציעס אָפֿט מאָל טרעפֿן זיך נאָר גאָר שפּעט צי נישט בכלל. און אַ מאָל זאָגט עמעצער עפּעס װי „כ׳קען נישט גלײבן אַז מענטשן זײַנן צו טעמפּ צו פֿאַרריכטן די װיסנשאַפֿט. אַלץ װאָס מיר מוזן טאָן איז צו פֿאַרלאַנגען פֿריִיִקע רעגיסטראַציע פֿון פֿאָרשונגען כּדי אױסצומײַדן פּובליקאַציע־פּניה, מאַכן די אָ נײַע און מעכטיקע טעכניק דעם נײַעם סטאַנדאַרד, און צוטײלן אַ העכערן מעמד צו װיסנשאַפֿטלערס װאָס מאַכן רעפּליקאַציע־פֿאָרשונגען. ס׳װאָלט געװען ממש פּשוט און ס׳װאָלט שטאַרק פֿאַרגרעסערן װיסנשאַפֿטלערישן פּראָגרעס. מסתּמא מוז איך בלױז זײַן קליגער פֿון אַלע הײַנטיקע װיסנשאַפֿטלערס, װײַל איך בין ביכולת צוצוקלערן דאָס און זײ נישט.“

און יאָ. דעם װיסנשאַפֿט־גאָט װאָלט דאָס זיך אײַנגעגעבן. ער װאָלט געקענט שאַפֿן אַ װיסענשאַפֿט־גזירה אַז יעטװידער מוז ניצן די ריכטיקע סטאַטיסטיק, און שאַפֿן אַן אַנדער װיסנשאַפֿט־גזירה אַז יעטװידער מוז צוטײלן צו רעפּליקאַציעס אַ העכערן סטאַטוס.

אָבער זאַכן װאָס געבן זיך אײַן פֿון גאָטס בליק, געבן זיך נישט אײַן פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם. נישט קײן אײנציקער װיסנשאַפֿטלערין האָט קײן אָנרײץ זיך אײנזײַטיק אױסצובײַטן צו דער נײַער סטאַטיסטישער טעכניק פֿאַר איר אײגענער פֿאָרשונג, װאָרום ס׳װעט מאַכן איר פֿאָרשונג נאָך װײניק מסוגל אױפֿצוּװײַזן מרעיש־⁠עולמדיקע אַרױסקומען און װאָרעם ס׳װאָלט נאָר מבֿלבל זײַן אַנדערע װיסנשאַפֿלערס. זײ האָבן נאָר אַן אָנרײץ צו װעלן אַז יעטװידער אַנדערער זאָל עס טאָן, אין דעמאָלט װאָלטן זײ נאָכגײן. און נישט קײן אײנציקער זשורנאַל האָט אַן אָנרײץ אײנזײַטיק זיך צו פֿאַרבײַטן צו פֿריִערדיקער רעגיסטראַציע און אַרױסגעבונג פֿון פֿאַרנײניקע רעזולטאַטן, װײַל דאָס װאָלט נאָר באַטײַטן אַז זײערע אױסקומען זײַנען װײניקער אינטערעסאַנט פֿון די פֿון יענעם אַנדערן זשורנאַל װאָס פּובליצירט נאָר מרעיש־עולמדיקע אַרױסקומען. פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם, גײט יעטװידער נאָך נאָך זײַנע אײגענע אָנרײצן און װעט מיט דעם װײַטער אָנגײן.

  1. ממשלה־פֿאַרדאַרבונג . איך קען נישט קײנעם װאָס האַלט, ממש, אין אַ פּרינציפּיעלן אופֿן, אַז די קיצבֿה פֿאַר קאָרפּאָראַציעס איז אַ גוטע אידעע. אָבער עס נאָך גיט אײַן דער ממשלה אױסצוגעבן אַן ערך אַרום (געװענדט אין װי מען מעסט עס) אַ הונדערט מיליאַרד דאָלאַר אַ יאָר אױף דער — װאָס איז, אַ שטײגער, דרײַפֿאַך דעם סכום װאָס זײ געבן אױס אױף געזונט־⁠אָפּהיט פֿאָר ניצרכים. יעטװידער װאָס איז באַקאַנט מיטן פּראָבלעם איז געפֿאַלן אױף דער זעלביקער המצאה: שױן נישט אַרױסצוגעבן אַזױ פֿיל קיצבֿה צו קאָרפּאָראַציעס. הלמאי געשעט דאָס נישט?

ממשלות קאָנקורירן קעגן אַנאַנד כּדי מען זאָל זײ אױסקלײַבן אָדער אױפֿהאַלטן. און לאָמיר אָננעמען אַז אַ טײל פֿון דער אָפּטימיזאַציע פֿאַר אױסקלײַבנדיקײט איז צו אָפּטימיזירן ⁠קאַמפּאַניע־בײַשטײַערס פֿון קאָרפּאָראַציעס — און אפֿשר נישט, אָבער באַאַמטע דאָך ה אַ ל ט ן אַז יאָ. באַאַמטע װאָס פּרוּװן זיך טשעפּען מיט דער קאָרפּאָראַציע־קיצבֿה קערן פֿאֵרלירן די אונטערשטיצונג פֿון קאָרפּאָראַציעס און דערנאָך באַאַמטע װאָס צוזאָגן זי בשלמותדיק אױפֿצוהאַלטן װעלן זײ גובֿר זײַן אינעם פֿאַרמעסט.

איז, כאָטש פֿון גאָטס בליק װײסט יעטװידער אַז אָפּשאַפֿן די קאָרפּאָראַציע־קיצבֿה איז דער בעסעטער באַשײד, שטױסן די פּערזענלעכע אָנרײצן פֿון יעדער אײנציקער באַאַמטין אױפֿצוהאַלטן די דאָזיקע קיצבֿה.

  1. קאָנגרעס . ער געפֿעלט נאָר נײַן פּראָצענט אַמעריקראַנער, הײסט עס אַ נידריקער אַפּראָבירונג־אָפּשאַץ פֿון טאַראַקאַנעס, קאָפּ־לײַז, און געפֿאָר־פּראָפּקעס. פֿון דעסט װעגן, אַפּראָבירן זײער קאָנגרעס־רעפּרעזענטאַנט צװײ און זיבעציק פּראָצענט מענשטען װאָס װיסן װער ער איז בכלל. טעאָרעטיש גערעדט, דאַרף זײַן גאָר  ש װ ע ר צו האָבן אַ דעמאָקראַטיש אױסגעקליבענע קערפּערשאַפֿט װאָס האַלט אָן אַ נײַן פּראָצענט אַפּראָבירונג־אָפּשאַץ פֿאַר מער פֿון אײן װאַלן־ציקל. אין דער פּראַקטיק, איז דער אָנרײץ פֿון יעדען רעפּרעזענטאַנט צו געפֿעלן זײַן װײלערשאַפֿט בשעת ער װאַרפֿט דעם רעשט פֿון דער לאַנד אַרונטער אונטערן בוס — עפּעס אין װעלכן איז זײ אַ פּנים געראָטן.

פֿון גאָטס בליק, דאַרף יעדער קאָנגרעסמאַן באַטראַכטן נאָר דאָס גוטע פֿון דער אומה. פֿונעם אינעװיניק פֿון דער סיסטעם, טוט מען װאָס איז גורם אַן מען זאָל אױסגעקליבן געװאָרן.

ב.

אַ גרונטפּרינציפּ פֿאַראײניקט אַלע די אױבנדיקע פּאַסטקעס. אין עפּעס אַ קאָנקורענץ װאָס אָפּטימיזירט פֿאַר X, קומט פֿאָר די געלעגנהײט אַרונטערצוּװאַרפֿן עפּעס אַן אַנדער װערט אונטערן בוס פֿאַר פֿאַרבעסערטן X. יענע װאָס זי כאַפּן, געדײַען. יענע װאָס נישט, שטאַרבן אױס. סוף־⁠כּל־⁠סוף, איז דער רעלאַטיװער סטאַטוס פֿון אַלע בערך דער זעלביקער װי פֿריִער. דער גאַנג איז ממשיך ביז מען האָס אױסגעביטן אַלע אַנדערע װערטן װאָס מען קען אױסבײַטן — מיט אַנדערע װערטער, ביז מענטשלעך חריפֿות קען בשום־⁠אופֿן נישט אױסגעפֿינען קײן אופֿן צו מאַכן דעם מצבֿ ערגער.

אין אַ  ג ע נ ו ג  אָ נ ג ע ש ט ר ע נ ג ט ע ר  ק אָ נ ק ו ר ע נ ץ (10-1) שטאַרבט אױס יעטװידער װאָס װאַרפֿט נישט אַרונטער אַלע זײַנע װערטן אונטערן בוס — קלער איבער די נעבעכדיקע שטשערעס װאָס װאָלטן זיך נישט אָפּשטעלן צו שאַפֿן קונסט. דאָס איז די באַרימטע מאַלטוזיאַנישע פּאַסטקע, אין װעלכער יעטװידער איז פֿאַראָרעמט געװאָרן צו דער לעבנס־⁠מינימום חיונה.

אין אַ נישט־⁠גענוגיק אָנגעשטרענגטער קאָנקורענץ (14-11) זעען מיר גאָרנישט אַחוץ אַ פֿאַרדרײטן דורכפֿאַל צו אָפּטימיזירן — נעמט אין אַכט די זשורנאַלן װאָס קענען זיך נישט אױסבײַטן צו פֿאַרלאָזלעכער װיסנשאַפּט, אָדער די מחוקקים װאָס קענען נישט נעמען זיך אין די הענט אַרײַן און אָפּשאַפֿן די קאָרפּאָראַציע־קיצבֿה. דאָס קער נישט פֿאַראָרעמען לײַט אין דער לעבנס־⁠מינימום חיונה, אָבער ס׳איז פֿאַראַן אַ משונהדיקער טײַטש אין װעלכן עס נעמט אַװעק זײער פֿרײַען װילן.

יעטװידער בעל־מחבר און פֿילאָסאָף װערט אַ גראָשן דאַרף אָנשרײַבן זײַן אײגענע אוטאָפּיע. ס׳רובֿ פֿון זײ זײַנען אױף דער אמתן גאָר װױל. בפּועל־⁠ממש, איז עס אַ נישקשהדיק געװעט אַז, טאָמער זײַנען צװײ אוטאָפּיעס גאָרע הפֿכים אײנע פֿון דער אַנאַנדער, ק לינגען בײדע בעסער פֿון אונדזער אײגענער װעלט.

מען פֿאַרשעמט זיך אַ ביסל װען צופֿעליקע ים־⁠קאָטערס קענען אױסטראַכטן מצבֿים װאָס זײַנען בעסער פֿון דער װעלט אין װעלכער מיר לעבן בפּועל. און למעשׂה קענען סֿ׳רבֿ דאָס נישט טאָן. אַ סך אוטאָפּיעס קײַקלען די שװערע פּראָבלעמען אַרונטער אונטערן טיש, אַנישט זײ װאָלטן זיך צעפֿאַלן אין צען מינוט טאָמער װאָלט מען זײ למעשׂה אַדורכפֿירן.

אָבער לאָמיך פֿאָרלײגן אַ פּאָר אוטאָפּיעס װאָס האָבן נישט דעם אָ סאָרט פּראָבלעם.

  • די אוטאָפּיע װוּ די ממשלה, שטאָטס באַצאָלן אַ סך קאָרפּאָראַציע־קיצבֿה, באַצאָלט דװקא נ י ש ט  ק ײ ן ס ך קאָרפּאָראַציע־קיצבֿה.
  • די אוטאָפּיע װוּ דאָס מיליטער פֿון יעדען לאַנד איז פֿופֿניק פּראָצענט קלײנער פֿונעם הײַנטיקן, און דאָס שפּאָרן גײט אַרײַן אין אינפֿראַסטרוקטור־הוצאָות.
  • די אוטאָפּיע װוּ אַלע שפּיטאַלן ניצן די זעלביקע עלעקטראָנישע מעדיצינישע פֿאַרצײכעניש־סיסטעם, אָדער לכל־הפּחות די מעדיצינישע פֿאַרצײכעניש־סיסטעמען קענען שמועסן אײנע מיט דער אַנדערער, כּדי דאָקטױרים קענען אױסזוכן װאָס האָט באַשטימט דער דאָקטער װאָס מען האָט געזען פֿאַראַכטטאָגן אין אַן אַנדער שפּיטאַל, שטאָטס הײסן אַלע די זעלביקע טעסטן נאָך אַ מאָל פֿאַר פֿינף טױזנט דאָלאַר.

איך מײן נישט אַז עס זײַנען דאָ צופֿיל װאָס שטעלן זיך דװקא אַ ק ע ג ן די אָ אוטאָפּיעס. װען די אוטאָפּיעס טרעפֿן זיך נישט, איז דאָס נישט װײַל קײנער שטיצט זײ אונטער. ס׳איז אַװדאי נישט צוליב דעם װאָס קײנער האָט זײ נישט אױסגעקלערט, היות װי איך האָב זײ די רגע אױסגעקלערט און איך קוק נישט אַרױס אַז מען זאָל באַלױבן מײַן „אױפֿדעקונג“ װי באַזונדערש חידושדיק און אױך נישט אַז זי זאָל איבערמאַכן די װעלט.

אַבי װאָסער בר־נש מיט אַן אינטעליגענץ־⁠װיפֿלער העכער פֿון שטוב־⁠טעמפּעראַטור קען אױספּלאַנעװען אַן אוטאָפּיע. די סיבה אַז אונדזער הײַנטיקע סיסטעם איז נישט קײן אוטאָפּיע איז אַז מ ע נ ט ש ע ן  ה אָ ב ן  ז י  נ י ש ט  א ױ ס ג ע פּ ל אַ נ ע װ ע ט . פּונקט װי מען קען קוקן אױף אַ פֿאַרטריקנטן טערען און באַשטימען װאָסערן שטאַלט װעט אַ טײַך אַ מאָל נעמען, װען מען נעמט אָן אַז װאַסער װעט האָרכן די שװערקראַפֿט, אַזױ אױך קען מען קוקן אױף אַ ציװיליזאַציע און באַשטימען װאָסערן שטאַלט װעלן אירע אינסטיטוציעס נעמען װען מען נעמט אָן אַז לײַט װעלן האָרכן אָנרײצן.

אָבער דאָס באַטײַט אַז, פּונקט װי מען האָט נישט אױסגעפּלאַנעװעט די שטאַלטן פֿון טײַכן נאָך שײנקײט און נאַװיגאַציע, אַזױ אױך מען װעט נישט אױספּלאַנעװען אינסטיטוציעס פֿאַר בליִונג אָדער יושר, אלא װאָס דען װי אַן אַרטיפֿאַקט פֿון צופֿעליק פֿעסטגעשטעלטע אָנהײב־צושטאַנדן.

פּונקט װי מענטשן קענען ניװעלירן טערען און בױען קאַנאַלן, אַזױ אױך מענטשן קענען איבערבײַטן דעם אָנרײץ־פּײזאַזש כּדי צו בױען בעסערע אינסטיטוציעס. אָבער זײ קענען טאָן דאָס נאָר װען זײ האָבן אָנרײצן דאָס צו טאָן, װאָס איז נישט תּמיד אַזױ. צוליב דעם, פֿורעמען זיך אַ פּאָר גאַנץ װילדע בײַטײַכן און ענגפּאַסן אין אַ פּאָר גאָר משונהדיקע ערטער.

כ׳ל איצט אַריבערשטײַגן פֿון נודנער שפּיל־טעאָריע צו װאָס קער זײַן דאָס נאָענטסטע צו אַ מיסטישער איבערלעבונג װאָס כ׳האָב װענס געהאַט.

װי אַלע גוטע מיסטישע איבערלעבונגען, איז זי געשען איך לאַס װעגאַס. איך בין געשטאַנען אױף אײַנעם פֿון זײערע היפּש ביסל הױכע בנינים, אַראָפּקוגענדיק אױף דער שטאָט גאָר אונטן, גאַנץ באַלײַכט אינעם פֿינסטערניש. האָט מען קײנמאָל נישט געװען אין װעגאַס, איז דאָס טאַקע ג אָ ר רושמדיק. אַ ברײטע גאַמע מיט װאָלקן־קראַצערס און ליכטן, מאָדנע און שײן, אַלע זיך צוזאַמענגעהײַפֿעלט. און איך האָב געהאַט צװײ מחשבות, קלאָר װי װאַסער:

ס׳איז הדרתדיק אַז מיר קענען שאַפֿן עפּעס װי דעם.

ס׳איז אַ חרפּה אַז מיר האָבן דאָס ט אַ ק ע ג ע ט אָ ן .

הײסט עס, לױט װעלכן סטאַנדאַרד איז בױען ריזיקע פֿערציק־⁠גאָרן־הױכע דרינענדיקע רעפּליקעס פֿון װענעציע, פּאַריזש, רױם, מצרים און קאַמעלאָט אײנע לעבן דער אַנדערער, געפֿילט מיט אַלבינישע טיגערס, אינעם מיטן פֿון דער האַרבסטער מידבר אין צפֿון־אַמעריקע, בכלל בײַם רעיון װי אַ ניץ פֿון די באַגרענעצטע מקורים פֿון אונדזער ציװיליזאַציע?

און ס׳איז מיר אײַנגעפֿאַלן אַז ס׳איז אפֿשר נישטאָ קײן פֿילאָסאָפֿיע אױפֿן ערדקײַלעך װאָס װאָלט שטיצן דעם קיום פֿון לאַס װעגאַס. אַפֿילו אָביעקטיװיזם, װאָס איז דרך־כּלל מײַן בכורה־פֿילאָסאָפֿיע פֿאַר מצדיק צו זײַן די איבעריקע איבערמאָסן פֿון קאַפּיטאַליזם, האָט לכל־הפּחות פֿאַרגרונטיקט זײַנע תּירוצים על־סמך דער מײנונג אַז קאַפּיטאַליזם פֿאַרבעסערט דאָס מענטשן־לעבן. הענרי פֿאָרד איז געװען אַ בעל־⁠מידות װײַל ער האָט דערמעגלעכט אַ סך לײַט, װאָס באם־⁠לאַװ װאָלטן זײַן אומבאַאױטאָט, צו באַקומען אױטאָס און אַזױ האָט ער זײ  אַרײַנגעשטעלט אין אַ בעסערן מצבֿ. װאָט טוט װעגאַס? נאָר זאָגט צו אַ הײַפֿל שמאָנדאַקעס געלט בחינם און גיט זײ עס נישט.

לאָס װעגאַס עקסיסטירט נישט מחמת עפּעס אַ גמר העדאָניש צו אָפּטימיזירן די ציװיליזאַציע, עקסיסטירט עס מחמת אַ פּרימכע אין דאָפּאַמינערגישע באַלױן־שטראָמקרײַזן , פּלוס די מיקראָסטרוקטור פֿון אַ נישט־⁠גלײַכער רעגולאַטאָרישער סבֿיבֿה, פּלוס שעלינג־פּונקטן. אַ בר־⁠דעתדיקער צענטראַלער פּלאַנירער מיט גאָטס בליק, אַרײַנקלערנדיק זיך אין די אָ פֿאַקטן, האָט געקערט טראַכטן „לאָמיך זען, דאָפּאַמינערגישע באַלױן־שטראָמקרײַזן האָבן אַ פּרימכע אין װעלכער געװיסע עובֿדות מיט עפּעס נעגאַטיװע סכּנה/מעלה פּראָפּאָרציעס קריגן אַ עמאָציאָנעלע װעלענץ אַסאָציִיִרט מיט עפּעס  פּאָזיטיװע סכּנה/מעלה פּראָפּאָרציעס, לאָמיר זען אױב מיר קענען מחנך זײַן די מענטשן זיך צו היטן פֿון דעם.“ די װאָס זײַנען אינעם אינעװײניק פֿון דער סיסטעם, נ אָ כ ג ײ ע נ ד י ק  ד י  אָ נ ר ײ צ ן  װ אָ ס  ד י  אָ  פֿ אַ ק ט ן  ה אָ ב ן  ג ע ש אַ פֿ ן , טראַכטן „לאָמיר בױען אַ דרינענדיקע רעפּליקע פֿון פֿערציק־⁠גאָרן פֿון רױם, פֿול מי ט אַלבינישע טיגערס אינעם מיטן פֿון דער מידבר, און אַזױ װערן מיר אַ ביסל רײַכער פֿון די װאָס האָבן נישט אַזױ געטאָן!“

פּונקט װי דער לױף פֿון אַ טײַך איז לאַטענט אין אַ טערען אַפֿילו פֿאַר דער ערשטער רעגן איז אױף אים אַנידערגעפֿאַלן, אַזױ אױך דער קיום פֿון קײסערס פּאַלאַץ איז לאַטענט געװען אין נעװראָ־ביאָלאָגיע, עקאָנאָמיק און רעגולאַטאָרישע סיסטעמען שױן פֿאַר ער האָט עקסיסטירט. דער פֿירנעמער װאָס האָט אים געבױט האָט בלױז אָנגעפֿילט די שדישע ליניעס מיט עכטן בעטאָן.

האָבן מיר זשע אַז די אָ סך װוּנדערלעכע טעכנאָלאָגישע און קאָגניטיװישע ענערגיע, דאָס גאונות פֿונעם מענטשן־⁠מין, װערט אַרױסגעװאַרפֿן אױף רעציטירן די שורות װאָס שלעכט־עװאָלויִרט אױפֿנעם־⁠קעמערלעך און בלינדע עקאָנאָמיק האָבן אָפּגעשריבן, װי געטער איבער װעלכע אַ באָלװאַן באַלעבאַטעװעט.

טײל מענטשן האָבן מיסטישע איבערלעבונגען און דערזעען גאָט. דאָרטן אין לאַס װעגאַס, ה אָ ב  א י ך  ד ע ר ז ע ן מֹלֶך.

(מֹלֶך װעמענס שׂכל איז רײנע מאַשינעריע! מֹלֶך װעמענס בלוט איז רינענדיק געלט!

מֹלֶך װעמענס נשמה איז עלעקטריע און בענק! מֹלֶך װעמענס װאָלקן־⁠קראַצער⁠ס שטײען אין די לאַנגע גאַסן װי אָנסופֿיקע שם־⁠הװיהס!

מֹלֶך! מֹלֶך! גולמאַט דירות! אינו־⁠ניראהדיקע פֿאָרשטעט! סקעלעט אוצר־⁠קאַמערן! בלינדע קרױנשטעט! שדישע אומות!)

...גראַניטענע שמעק!

ג.

עס שטײט אין די „אַפּאָקריפֿאַ דיסקאָרדיאַ“:

די צײַט שטראָמט װי אַ טײַך. ס׳הײסט, באַרג־⁠אַראָפּ. מיר קענען דאָס דערקענען מחמת אַלץ גײט גיך באַרג־⁠אַראָפּ. ס׳װאָלט דאַכטן זיך אַז ס׳איז שׂכלדיק צו זײַן אַנדערש װוּ װען מ ען דערגרײכ ט דעם ים.

לאָמיר האַלטן דעם אָ צופֿעליקן װיץ הונדערט פּראָצענט פּשט־⁠פּשוט און זען װוּהין ער פֿירט אונדז.

מיר האָבן נאָר װאָס אַנאַלאָגיזירט דעם שטראָם פֿון אָנרײצן צום שטראָם פֿון אַ טײַך. די באַרג־אַראָפּ טראַיעקטאָריע פּאַסט צו: די פּאַסטקעס געשעען װען מען געפֿינט אַ געלעגנהײט אױסצובײַטן אַ ניצלעכן װערט פֿאַר גרעסער קאָנקורענץ. װי נאָר יעטװידער האָט עס, ברענגט די גרעסער קאָנקורענץ נישט קײן נחת־⁠רוח — אָבער מען האָט פֿאַרלױרן דעם װערט אױף אײביק. דערנאָך, יעדער טראָט פֿון דער ש װ אַ ך ־ ק אָ אָ ר ד י נ אַ צ י ע ־ פּ אָ ל ק ע פֿאַרערגערט דאָס לעבן.

אָבער מיר האָבן נישט נאָ נאָך נישט דערגרײכט דעם ים, נאָר אױך דאַכט זיך אַז מיר באַװעגן זיך דאָך ב אַ ר ג ־ אַ ר ױ ף איבערראַשנדיק אָפֿט. הלמאי דעגענערירן נישט די זאַכן מער און אַלץ מער ביז מיר זײַנען צוריק אױפֿן ניװאָ פֿון אַ לעבנס־⁠מינימום חיונה? איך קען אױסטראַכטן דרײַ שלעכטע סיבות — איבעריקע מקורים, פֿ יזישע באַגרענעצונגען, און אוטיליטעט־מאַקסימירונג — פּלוס אײן גוטע סיבה — קאָאָרדינאַציע.

  1. איבעריקע מקורים . די טיפֿענישן פֿונעם ים זײַנען אַן אימהדיק אָרט מיט נישט קײן סך ליכט, מאָגערע מקורים, און כּלערלײ אימדיקע אָרגאַניזמען זיך איבערגעבנדיק צו עסן און פּאַראַזיטירן אײנער דעם אַנדערן. אָבער פֿון צײַט צו צײַט, פֿאַלט אַראָפּ אַ װאַלפֿיש־פּגר ביזן דנאָ פֿונעם ים: מער שפּײַז פֿון װאָס די אָרגאַניזמען װאָס אים געפֿינען קענען קײן מאָל נישט װעלן. ס׳איז דאָ אַ קורצע צײַט פֿון נסימדיקער שפֿע, בשעת די פּאָר בעלי־⁠חײם װאָס ערשט טרעפֿן אָן דעם װאַלפֿיש פּאַשען זיך װי מלכים. סוף־⁠כּל־⁠סוף אַנטדעקן נאָך חיות די פּגרים, די גיכער־פּלאָדיענדיקע חיות אינעם פּגר פֿאַרמערן זיך, דער װאַלפֿיש איז ביסלעכװײַז אױפֿגעפֿרעסט געװאָרן, און יעטװידער זיפֿצט אָפּ און קערט זיך א ום צו לעבן אין אַ מאַלטוזיאַנישער טױט־פּאַסטקע.

(ש י װ ע ר ש ט ײ ן ־ ש ט ע ר ן ־ ק אָ ד ע ק ס: דײַן קװאַל פֿאַר מאַקאַברישע װאַלפֿיש־מעטאַפּאָרן זינט יוני 2014 .)

עס איז עלעהײ אַ גרופּע פֿון יענע שטשערעס װאָס האָבן פֿאַרלאָזן דעם קונסט און זיך גענומען צו קאַניבאַליזם איז פּלוצעם אַװעקגעבלאָזן געװאָרן אין אַ נײַעם לײדיקן אינזדל מיט אַ סך העכער אײַנװױנער־קאַפּאַציטעט, װוּ זײ װאָלטן נאָך אַ מאָל האָבן דאָס אָטעמאָרט צו לעבן אין פֿרידן און שאַפֿן קונסטלערישע מײַסטערװערק.

איצט אָ איז אַ תּקופֿה פֿון װאַלפֿישפֿאַל, אַ תּקופֿה פֿון איבעריקע אײַנװױנער־קאַפּאַציטעט, אַ תּקופֿה אין װעלכער מיר פּלוצעם דערקענען זיך מיט אַ טױזנט־מײַל פֿאָרױס אױף מאַלטוסן. װי רובין האַנסען זאָגט, איז איצט די חלום־צײַט .

כּל־⁠זמן מקורים זײַנען נישט גענוג שיטער כּדי אונדז צוצובינדן אין אַ מלחמה פֿון אַלע אַקעגן אַלע, קענען מיר טאָן יאָלדעװאַטע נישט־אָפּטימאַלע זאַכן — װי קונסט און מוזיק און פֿילאָסאָפֿיע און ליבשאַפֿט — בעת אָנרחמנותדיקע דערהרגענען־מאַשינען װעלן אונדז ס׳רבֿ די צײַט נישט גובֿר זײַן.

  1. פֿיזיקאַלישע באַגרענעצונגען . מאָלט זיך אױס אַ רװח־מאַקסימיזירנדיקן בעל־הבית פֿון שקלאַפֿן װאָס איז גומר צו ⁠פֿאַרקלענערן הוצאָות דורך נישט שפּײַזן זײַנע שקלאַפֿן אָדער זײ דערלאָזן שלאָפֿן. ער װאָלט באַלד אױסגעפֿינען אַז די פּראָדוקטיװקײט פֿון זײַנע שקלאַפֿן זינקט דראַסטיש, און אַז נישט קײן כּמות שמיץ װאָלט זי געקענט רעסטאַװרירן. סוף־כּל־סוף, נאָך איבערפּרוּװן פֿילצאָליקע סטראַטעגיעס, קער ער געפֿינען אַז זײַנע שקלאַפֿן פֿאַרטיקן אױס דעם מערסטן אַרבעט װען זײ זײַנען אױסגעפּאַשעט און האָבן לכל־הפּחות אַ ביסל צײַט זיך אָפּצורוען. נישט װײַל די שקלאַפֿן ברצון האַלטן צוריק זײער האָרעװאַניע — מיר גײען מיטן גאַנג אַז דער שרעק פֿון שטראָף איז גענוג זײ צו צװינגען צו אַרבעטן אַזױ שװער װי זײ קענען — נאָר װאָס זשע דען װײַל דער קערפּער האָט געװיסע פֿיזישע באַגרענעצונגען װאָס באַגרענעצען דעם ניװאָ אכזריות מיט װעלכן מען קען אָפּקומען. אַזױערנאָך „דאָס געיעג ביזן דנאָ“ שטעלט זיך אָפּ ערגעץ װוּ פֿאַר דעם בפּועלדיקן עטישן דנאָ, װען מען שטױסט זיך אָן אָן די פֿיזישע באַגרענעצונגען.

דזשאָן מאָעז, אַ היסטאָריקער פֿון שקלאַפֿערײַ, גײט װײַטער און שרײַבט װי דאָס שקלאַפֿערײַ מיט װעלכן מיר זײַנען קענטלעכסט — דאָס פֿונעם פֿאַרמלחמהדיקן דרום פֿון די פֿאַראײניקטע שטאַטן — איז אַ היסטאָרישע אַבעראַציע און מסתּמא איז עקאָנאָמיש אומעפֿעקטיװ. אין ס׳רבֿ פֿריִערדיקע פֿאָרמען שקלאַפֿערײַ — עיקערשט די פֿון דער קדמאָמישער װעלט — איז געװען געװײנטלעך אַז מען זאָל באַצאָלן שקלאַפֿן אַ לױן, באַגײן זיך װױל מיט זײ, און אָפֿטמאָל געבן זײ זײער פֿרײַהײט.

ער טענהט אַז דאָס איז געװען דער רעזולטאַט פֿון שׂכלדיקער עקאָנאָמישער אױסרעכענונג. מע קען אָנרײצן שקלאַפֿן צי מיט אַ בײַטש צי מיט אַ צוקער־⁠לעקעכל, און די בײַטש איז נישט געראָטן. מע קען נישט אַלע מאָל געבן אַכטונג אױף די שקלאַפֿן, און ס׳איז גאָר שװער צו דערקענען צי אַ שקלאַף פּוסטעפּאַסעװעט (אָדער אַפֿילו צי, מיט אַ ביסל מער שמיץ, קער ער מסוגל זײַן צו אַרבעטן נאָך שװערער). אױב מען װיל אַז די שקלאַפֿן זאָלן טאָן עפּעס קאָמפּליצירטער פֿון קלױבן באַנװל, שטױסט מען זיך אָן אױף אַ פּאָר ערנשטע קאָנטראָליר־פּראָמבעמען — װי איז מען מרװיח פֿון אַ פֿאַרשקלאַפֿטן פֿילאָסאָף? שמײַסן אים שװער ביז ער קלאָרט אױס אַ טעאָריע פֿונעם גוטס װעגן װעלכן מ׳קען פֿארקױפֿן ביכער?

דער קדמונישער באַשײד צו דעם פּראָבלעם — אפֿשר אַ פֿריִיִקע אינספּיראַציע פֿאַר פֿנאַרגלען —  איז געװען צו הײסן דעם שקלאַף טאָן װאָס נאָר זאָל אים נישט געפֿעלן, און װאָס ער זאָל האַלטן פאַר רװחדיק, און דערנאָך צעטײלן מיט אים די רװחים.

אַ מאָל פֿלעג דער שקלאַף אַרבעטן אין אַ שטעלע אין זײַן בעל־הביתעס װאַרשטאַט און דער בעל־הבית פֿלעג אים אײַנצאָלן אַ לױן לױט װי גוט ער האָט געטאָן דעם אַרבעט. אַנדערע מאָל פֿלעג דער שקלאַף אַװעקגײן און דערשלאָגן זיך אין דער װעלט און צוריקשיקן אַ טײל פֿון װאָס ער האָט פֿאַרדינט. נאָך אַנדערע מאָל, פֿלעג דער בעל־הבית באַשטימען אַ פּרײַז פֿאַר דעם שקלאַפֿס פֿרײַהײט, און דער שקלאַף פֿלעג גײן און אַרבעטן און סוף־כּל־סוף דערלאַנגען דאָס געלט און זיך באַפֿרײַען.

מאָעז גײט נאָך װײַטער און זאָגט אַז די אָ סיסטעמען זײַנען געװען אַזױ רװחדיק אַז ס׳איז געװען כּסדרדיקע טליִענדיקע פּרוּװן צן טאָן דעם אָ סאָרט זאַך אינעם אַמעריקאַנישן דרום. די סיבה אַז זײ האָבן זיך געהאַלטן בײַם בײַטשן־און־קײטן מעטאָד איז װײניקער צוליב עקאָנאָמישע טעמים און מער צוליב ראַסיסטישע ממשלה־באַאַמטע װאָס האָבן דערשטיקט רװחדיקע אָבער נישט־ ​פּונקטלעך​־ װײַסע־​ סופּרעמאַטיע־ ​פּראָטעזשירנדיקע פּרוּװן צו באַפֿרײַען שקלאַפֿן און זײ לאָזן אַרײַנגײן אין מיסחר.

דערנאָך, אין דעם אָ פֿאַל, שטעלט אָפּ די פֿיזישע באַגרענעצונג, אַז אַכזריות העלפֿט נישט נאָך אַ געװיסן פּונקט, אַ געיעג ביזן דנאָ אין װעלכן קאָנקורירענדיקע פּלאַנטאַציעס װערן װאָס אַ מאָל אַכזריותדיקער און אַכזריותדיקער צו זײערע שקלאַפֿן כּדי צו מאַקסימיזירן קאָנקורענץ. אָדער, געבנדיק אַן אַנדער דוגמא, איז אײנע פֿון די סיבות אַז מיר זײַנען איצט אָ נישט אין אַ מאַלטוזיאַנישן באַפֿעלקערונג־אױפֿרײַס דער פֿאַקט אַז װײַבער קענען האָבן נאָר אײן װיקלקינד אין נײַן חדשים. אױב יענע טשודנע רעליגיעזע כּיתּות װאָס פֿאַרלאַנגען אַז זײערע מיטגלידער זאָלן האָבן אַזױ פֿיל װיקלקינדער װי מעגלעך װאָלטן געקענט קאָפּירן־קלעפּן זיך אַלײן, װאָלטן מיר געװען אין אַ ב א מ ת שלעכטן מצבֿ. אין דער אמתן, קענען זײ נאָר טאָן אַ ביסעלע היזק אין אַ דור.

  1. אוטיליטעט־מאַקסימיזירונג . מיר האָבן  גענומען אין באַטראַכט דעם אױפֿהיט פֿון װערטן אַקעגן געװינען קאָנקורענצן , און דערװאַרטן אַז אָפּטימיזירן פֿאַר דעם לעצטן זאָל צעשטערן דעם פֿריִערדיקן.

אָבער אַ סך פֿון די װיכטיקסטע קאָנקורענצן און אָפֿטימיזאַציע־פּראָצעסן אין מאָדערנער ציװיליזאַציע אָפּטימיזירן אױף מענטשלעכע װערטן. מען געװינט אין קאַפּיטאַליזם צום טײל דורך פֿאַרענטפֿערן די װערטן פֿון די קונים. מען געװינט אין דעמאָקראַטיע דורך פֿאַרענטפֿערן די װערטן פֿון די װײלערס.

זאָל זיך דאַכטן אַז ס׳איז דאָ אַ קאַװע־פּלאַנטאַציע ערגעץ װוּ אין עטיאָפּיע װאָס נעמט אָן עטיאָפּיער צו האָדעװען קאַװע־⁠בעבלעך װאָס מען פֿאַרקױפֿט אין די פֿאַראײניקטע שטאַטן. אפֿשר האָט זי זיך צוגעבונדן מיט אַנדערע קאַװע־פּלאַנטאַציעס און װיל אַרונטערװאַרפֿן אונטערן בוס אַזױ פיל װערטן װי זי קען, כּדי צו באַקומען אַ קלײנטשינקען פּלוס.

אָבער זי קען נישט איבעריק מקריבֿ זײַן דאָס איכות פֿון דער קאַװע װאָס זי פּראָדוצירט, אַנישט װעלן די אַמעריקאַנער זי נישט קױפֿן. און זי קען נישט איבעריק מקריבֿ זײַן די לױנען און אַרבעט־צושטאַנדן, אַנישט װעלן די עטיאָפֿיער נישט אַרבעטן דאָרטן. און למעשׂה, איז אַ טײל פֿון איר קאָנקורענץ־אָפּטימיזירונג פּראָצעס דאָס געפֿינען פֿ ון די בעסטע אופֿנים װי זי קען צוציִען אַרבעטערס און קונים, כּל־זמן עס קאָסט זײ נישט צופֿיל געלט. הײסט עס איז דאָס גאָר צוזאָגנדיק.

אָבער ס׳איז װיכטיק זיך צו דערמאָנען פּונקט װי ברעכעװדיק איז די דאָזיקע לױנעװדיקע גלײַכװאָג.

לאָז זײַן אַז די קאַװע־פּלאַנטאַציעס אַנטדעקן אַ סמיקן פּעסטיציד װאָס װעט פֿאַרגרעסערן זײער גערעטעניש אָבער מאַכן קראַנק זײערע קונים. אָבער זײערע קונים װיסן נישט װעגן דעם פּעסטיציד, און די ממשלה האָט נאָך נישט אָנגעיאָגט אים צו רעגולירן. איצט, איז דאָ אַ קלײנטשינקע אָפּקײטלונג צװישן „פֿאַרקױפֿן צו אַמעריקאַנער“ און „באַפֿרידיקן אַמעריקאַנער“, און אַװדאי װערן אַמעריקאַנערס װערטן אַרונטערגעװאַרפֿן אונטערן בוס.

אָדער לאָז זײַן אַז ס׳איז דאָ אַ צעקינדלעניש אין עטיאָפּיע און פּלוצעם זײַנען דאָ פֿינף אַרבעטערס װאָס קאָנקורירן אױף יעדער שטעלע. איצט, קען די פֿירמע זיך פֿאַרגינען אַראָפּצונידערן דעם לױן און אַדורכפֿירן אַכזריותדיקע צושטאַנדן, אַראָפּ צו װאָס זאָל נישט זײַן די פֿיזישע באַגערנעצונגען. באַלד װי ס׳איז דאָ אַן אָפּקײטלונג צװישן „איבערצײַגן עטיאָפּער אַז זײ זאָלן דאָ אַרבעטן“ און „באַפֿרידיקן עטיאָפּישע װערטן“, זעט דער מצבֿ אױס נישט ממש גוט אױך פֿאַר עטיאָפּישע װערטן.

אָדער לאָז זײַן אַז עמעצער טראַכט אױס אַ גולמאַט װאָס קען קלױבן קאַװע בעסער און װעלװעלער װי אַ מענטש. די פֿירמע שאַפֿט אָפּ אַלע אירע אַרבעטערס און װאַרפֿט זײ אױס אױף דער גאַס צו שטאַרבן. באַלד װי די אוטיליטעט פֿון די עטיאָפּיער איז שױן נישט נײטיק פֿאַר רװח, װערט פֿאַרשװוּנדן דער גאַנצער דרוק זי אױפֿצוהאַלטן.

אָדער לאָז זײַן אַז ס׳איז דאָ עפּעס אַ װיכטיקער װערט װאָס איז נישט אַ װערט פֿון די אָנגעשטעלטע און נישט פֿון די קונים. אפֿשר זעצן די קאַװע־פּלאַנטאַציעס אױפֿן האַביטאַט פֿון אַ זעלטן טראָפּישן פֿױגל װאָס סבֿיבֿה־גרופּעס װעלן באַשירעמען. אפֿשר זיצן זײ אױפֿן אָבֿותדיקן בית־⁠הקבֿרות פֿון אַן אַנדער שבֿט פֿון דעם שבֿט װאָס די פּלאַנטאַציע שטעלט אָן, און זײ װעלן אַז מען זאָל האָבן דרך־⁠ארץ פֿאַר אים אין עפּעס אַן אופֿן. אפֿשר טראָגט דאָס קאַװע־האָדעװען צו צו װעלט־⁠דערװאַרעמונג װי סע זאָל נישט זײַן. כּל־זמן עס איז נישט קײן װערט װאָס װעט שטערן דעם דורכשניטלעכן אַמעריקאַנער צו קױפֿן פֿון זײ אָדער דעם דורכשניטלעכן עטיאָפּיער צו אַרבעטן פֿאַר זײ, אַרונטער דעם בוס גײט ער.

טאַקע װײס איך אַז „קאַפּיטאַליסטן אַ מאָל טוען שלעכטע זאַכן“ איז נישט פּונקטלעך קײן חידושדיקע דרשה. אָבער איך װיל טאַקע אונטערשטרײַכן װי ס׳איז נישט גלײַכװערטיק צו „קאַפּיטאַליסטן זײַנען זשעדנע“. דאָס הײסט, ז ײַ נ ע ן זײ אַ מאָל טאַקע זשעדנע. אָבער אַנדערע מאָל זײַנען זײ נאָר אין אַ גענוג אָנגעשטרענגטער קאָנקורענץ אין װעלכער זײ װאָס טוען עס יאָ װעלן װײַט גובֿר זײַן אימעצן װאָס טוט עס נישט. נאָר מֹלֶך שטעלט פֿעסט דעם געשעפֿט־אײַנפֿיר, האָט קײן אַנדער נישט קײן ברירה אינעם עסק.

(פֿון מײַנע קלײנע ידיעות אין מאַרקסן, פֿאַרשטײט ער אָט דאָס זײער זײער גוט און זײ װאָס פֿאַרסך־⁠הכּלען אים מיט „קאַפּיטאַליסטן זײַנען זשעדנע“ באַעװלען אים.)

און כאָטש מען פֿאַרשטײט גאָר גוט די קאַפּיטאַליסטישע דוגמא, מײן איך אַז מע שאַצט אָפּ װײניק אַז דעמאָקראַטיע האָט די זעלביקע פּראָבלעמען. יאָ, אין טעאָריע, אָפּטימיזירט זי פֿאַר די װײלערס פֿרײד װאָס שטימט אײַן מיט גוטן פֿעסטשטעלן פֿון פּאָליטיק. אָבער װי באַלד ס׳איז דאָ דער מינדסטער ריס צװישן גוטן פֿעסטשטעלן פֿון פּאָליטיק און אױסקלײַבנדעװקײט, מ ו ז דאָס פֿעסטשטעלן פֿון פּאָליטיק אַרונטערגעװאָרפֿן װערן אונטערן בוס.

אַ שטײגער, זײַנען װאָס אַ מאָל לענגער תּפֿיסה־פּסקן אומיושרדיק צו די זיצערס און אומיושרדיק צו דער געזעלשאַפֿט װאָס מוז באַצאָלן פֿאַר זײ. פּאָליטיקערס זײַנען אָנחשקדיק צו טאָן קײן זאַך װעגן די לאַנגע פּסקן װײַל זײ װילן נישט אױסזען „װײך אױף פֿאַרברעכערײַ“, און אױב נאָר אײן אײנצלדיקער זעצער װאָס זײ האָבן געהאָלפֿן באַפֿרײַען טוט בכלל עפּעס בײזס (און סטאַטיסטיש מוז אײנער פֿון זײ אַזױ טאָן) װעט עס זײַן אומעטום אין די ראַדיאָ־⁠כװאַליעס בבֿחינת „אַ קרימינאַלניק װאָס די קאָנגרעסמאַנס פּאָליטיקן האָבן באַפֿרײַט האָט דערהרגענעט אַ משפּחה פֿון פֿינף, װי קען דער קאָנגרעסמאַן אַפֿילו שלאָפֿן בײַ נאַכט, לא־⁠כּל־⁠שכּן טענהן אַז נאָך אַן אױסקלײַב קומט אים?“ דערנאָך, אַפֿילו אױב פֿאַרקלענערן תּפֿיסה־אײַנװױנערשאַפֿטן װאָלט זײַן גוטע פּאָליטיק — און עס איז — װעט עס זײַן גאָר שװער אַדורצוכפֿירן.

(מֹלֶך די אומפֿאַרשטענדלעכע תּפֿיסה! מֹלֶך דער טױטנקאָפּ אָן־נשמהדיקע טורמע און קאָנגרעס פֿון עצבֿותן! מֹלֶך װעמענס בױען זײַנען דאָס אורטלן! מֹלֶך די דערטשמעליעטע ממשלות!)

מ אַכן „באַפֿרידיקן קונים“ און „באַפֿרידיקן בירגערס“ די א ױ ס אַ ר ב ע ט ו נ ג פֿון אָפּטימיזירונג־פּראָצעסן איז געװען אײנער פֿון די גרעסטע פּראָגרעסן פֿון ציװיליזאַציע און די סיבה אַז קאַפּיטאַליסטישע דעמאָקראַטיעס זײַנען אַזױ פֿיל אַריבערגעשטיגן אַנדערע סיסטעמען. אָבער אױב מיר האָבן צוגעבונדן מֹלֶך װי אונדזער באַדינער, זײַנען די קײטן נישט זײער שטאַרק, און מיר געפֿינען אַ מאָל אַז די עובֿדות װאָס ער האָט געטאָן פֿאַר אונדז רירן זיך צו ז ײַן פֿאָרהאַנט און נישט צו אונדזערער.

  1. קאָאָרדינאַציע .

דער היפּך פֿון אַ פּאַסטקע איז אַ גאָרטן.

זאַכן זײַנען גרינג צו באַשײדן פֿון גאָטס בליק, איז אױב אַלע קומען זיך צונױף אין אַן איבער־אָרגאַניזם, קען דער אָרגאַניזם באַשײדן פּראָבלעמען גרינג און געשליפֿן. אַן אָנגעשטרענגטע קאָנקורענץ צװישן טוערס האָט זיך פֿאַרביטן אין אַ גאָרטן, מיט אַן אײנציקער גערטנער װאָס באַפֿעלט װוּאַהין אַלץ זאָל גײן און נעמט אַװעק עלעמענטן װאָס פּאַסן זיך נישט צו צו דעם מוסטער.

װי כ׳האָב אױפֿגעװיזן אױף ד י נישט־ליבערטאַריאַנער־שו״תּ , קען אַ ממשלה גרינג באַשײדן דעם פֿאַרפּעסטיקונג־פּראָבלעם מיט פֿישפֿאַרמען. דער בעסט־באַקאַנטער באַשײד צו דער געפֿאַנגענעמס דילעמע איז אַז דער ראָש־⁠המאַפֿיע (אױספֿירנדיק די ראָלע פֿון אַ גובערנאַטאָר) זאָל סטראַשען אױסצושיסן אַיעדען געפֿאַנגענעם װאָס פֿאַרראָט. דער באַשײד צ ו פֿירמעס װאָס פֿאַרפּעסטיקן און פֿאַרשאַטן אַרבעטערס איז ממשלה־רעגולאַציעס אַקעגן דעם. ממשלות באַשײדן װאָפֿן־⁠געיעגן א י נ ע װ ײ נ י ק אין אַ לאַנד דורך אױפֿהאַלטן אַ מאָנאָפּאָל אױפֿן ניץ פֿון געװאַלד, און ס׳איז גרינג צו דערזען אַז טאָמער װאָלט אַ באמת װירקעװדיקע װעלט־ממשלה בכלל אױפֿשטײן, װאָלטן אינטערנאַניאָלאַלע מיליטער־פֿאַרשטאַרקונגען זיך אָפּהאַלטן גאַנץ גיך.

די צװײ אַקטיװע אינגרעדיענטן פֿון ממשלה זײַנען געזעצן פּלוס געװאַלד, אָדער אַבסטראַקטער, אָפּמאַכן פּלוס דורכפֿיר־מעכאַניזמען. אַ סך אַנדערע זאַכן אַחוץ ממשלות טײלן זיך מיט די אָ צװײ אינגרעדיענטן און אַזױ קענען זיך נוהג זײַן װי קאָאָרדינאַציע־מעכאַניזמען כּדי אסצומײַדן פּאַסטקעס.

אַ שטײגער, װײַל סטודענטן קאָנקורירן אַקעגן זיך אַנאַנד (דירעקט, טאָמער שטעלט מען זײ צײכנס לױט אַ קרומע, אָבער תּמיד אומדירעקט פֿאַר קאָלעדזש־אײַנטריט, אַרבעט־שטעלעס, אאַ״װ), איז דאָ אָנגעשטרענגטע דריקונג פֿאַר סטודענטן אָפּצונאַרן. דער לערער און די שול פֿירן אױס די ראָלע פֿון אַ ממשלה דורך כּללים (אַ שטײגער, אַקעגן אָפּנאַרן) און אױך דאָס יכולת צו שטראָפֿן סטודענטן װאָס ברעכן זײ.

אָבער די אַרױפֿשװימענדיקע סאָציאַל־סטרוקטור פֿון די סטודנטן גופֿא איז אױך אַ סאָרט ממשלה. היות װי סטודענטן געטרױען נישט אָפּנאַרערס און זײ אױסמײַדן, זײנען דאָ כּללים (נאַר נישט אָפּ) און אַ דורכפֿיר־מעכאַניזם (באםֿ־לאַװ װעלן מיר דיך אױסמײַדן).

סאָציאַלע־שטײגערס, דזשענטלמענישע הסכּמ⁠ס, אינדוסטריע־גילדעס, קרימינעלע אָרגאַניזאַציעס, טראַדיציעס, פֿרײַנדשאַפֿטן, קאָרפּאָראַציעס, און רעליגיעס, זײַנען אַלע קאָאָרדינאַציע־אינסטיטוציעס װאָס צולאָזן אונדז נישט אין פּאַסטקעס דורך אױסביטן אונדזערע אָנרײצן.

אָבער די אָ אינסטיטוציעס נישט נאָר רײצן אָן אַנדערע, נאָר אױך װערן זײ גופֿא אָנגערײצט. די אָ זײַנען גרױסע אָרגאַניזאַציעס װאָס באַשטײען פֿון אַ סך מענטשן װאָס קאָנקורירן אױף שטעלעס , מעמד, פּרעסטיזש, אאַ״װ — ס׳איז נישטאָ קײן סיבה אַז זײ זאָלן זײַן אימון קעגן די זעלביקע פּאַסטקעס פֿון אַ סך טוערס װאָס כאַפּן יעדן אַנדערן, און למעשׂה זײַנען זײ נישט אימון. ממשלות קענען טעאָרעטיש גערעדט נישט צולאָזן קאָרפּאָראַציעס, בירגערס, אאַ״װ אין געװיסע פּאַסטקעס, אָבער װי מיר האָבן אױבנדיק געזען, זײַנען דאָ אַ סך פּאַסטקעס אין װעלכע ממשלות קענען זײ אַלײן אַרײַנפֿאַלן.

די פֿאַראײניקטע שטאַטן פּרוּװן אָפּצושײדן דעם פּראָבלעם דורך האָב ן פֿילפֿאַכיקע ניװאָען אין דער ממשלה, אומברעכעװדיקע קאָנסטיטוציאָנעלע געזעצן, קעגנאַנאַנדיקן קאָנטראָל צװישן פֿאַרשידענע צװײַגן, און אַ פּאָר אַנדערע קונצן.

סאַודי־⁠אַראַביע ניצט אַן אַנדער טאַקטיק. זײ שטעלן בלױז אײן יאַט װי דער ממונה איבער אַלץ.

דאָס איז די טענה לטובֿת מאָנאַרכיע װאָס וּערט אָפֿט באַפֿלעקט — לױט מײַן מײנונג נישט יושרדיק. אַ מאָנאַרך איז אַן אומאָנגערײצט אָנרײצער. ער האָט, ב פּ ו ע ל ־⁠ מ מ ש , גאָטס בליק, און איז אױסנװײניק און איבער איטלעכער סיסטעם. ע ר האָט אױף אײביק געװוּנען אַלע קאָנקורענצן און קאָנקורירט אױף גאָרנישט, און דעריבער איז ער בשלמות פֿרײַ פֿון מֹלֶך און פֿון די אָנרײצן װאָס װאָלטן אַנדערש צילעװען זײַנע אָנרײצן אין באַשערטע שטעגן. אַחוץ אַ פּאָר גאָר טעאָרעטישע פֿאָרלײגן װי מײַן שײַנענדיקער גאָרטן , איז מאָנאַרכיע די א ײ נ צ י ק ע סיסטעם װאָס טוט דאָס.

אָבער אם כּן, אָנשטאָ ט נאָכגײן אַ צ ופֿעליקע אָנרײץ־סטרוקטור, גײען מיר נאָך די פּרימכע פֿון אײן יאַט. קײסערס פּאַלאַץ האָטעל און קאַסינאָ איז אַ משוגענער טרענצל מקורים, אָבער דער באמתדיקער גאַיוס יוליוס קײסער אױגוסטוס גערמאַניקוס איז אױך נישט פּונקטלעך געװען דער בשלמותדיקער גוטװיליקער בר־⁠דעתדיקער צענטראַלער פּלאַנירער.

דער ליבערטאַריער־אױטאָריטאַרישער אַקס אױפֿן פּאָליטישן בוסאָל איז אַ פּשרה צװישן אומקאָאָרדינאַציע און טיראַנײַ. מע קען האָבן אַלץ, פּערפֿעקט קאָאָרדינירט פֿון עמעצן מיט גאָטס בליק — אָבער אם־כּן מע שטעלט זיך אין סכּנה פֿון סטאַלינען. און מע קען זײַן אין גאַנצן פֿרײַ פֿון װאַסער נישט איז צענטראַלער קאָאָרדינאַציע — אָבער אױב שױן אַזױ שטעקט מען בלײַבן מיט יעדער נאַרישער פּאַסטקע פֿון אַ סך טוערס װאָס מֹלֶך זאָל נאָר אױסטראַכטן.

די ליבערטאַריער צעלײגן אַ איבערצײַגנדיקע טענה פֿאַר אײן זײַט, און די מאָנאַרכיסטן פֿאַר דער אַנדערער, אָבער איך ריכט זיך אַז, װי מיט ס׳רבֿ פּשרות , מוזן מיר בלױז האַלטן אונדזערע נעז און מודה זײַן אַז ס׳איז טאַקע אַ שװערע פּראָבלעם.

ד.

לאָמיר צוריק צו יענעם ציטאַט פֿון אַפּאָקריפֿאַ דיסקאָרדיאַ:

די צײַט שטראָמט װי אַ טײַך. ס׳הײסט, באַרג־⁠אַראָפּ. מיר קענען דאָס דערקענען מחמת אַלץ גײט גיך באַרג־⁠אַראָפּ. ס׳װאָלט דאַכטן זיך אַז ס׳איז שׂכלדיק צו זײַן אַנדערש װוּ װען מען דערגרײכ ט דעם ים.

װאָס װאָלט זײַן דער טײַטש, אין דעם אָ מצבֿ, פֿון דערגרײכן דעם ים?

פּאַסטקעס פֿון אַ סך טוערס — געיעגן ביזן דנאָ — סטראַשען צו צעשטערן אַלע מענטשן־װערטן. עס צאַמען זײ הײַנט אײַן פֿיזישע באַגרענעצונגען, איבעריקע מקורים, אוטיליטעט־מאַקסימיזירונג, און קאָאָרדינאַציע.

פֿיזישע באַגרענעצונגען װערן קענטיקסטנס בײַגעקומן דורך װאַקסנדיקער טעכנאָלאָגיע. ד י אַלטע צרה פֿונעם בעל־⁠הבית פון שקלאַפֿן אַז שקלאַפֿן מוזן עסן און שלאָפֿן װערט אַ קרבן פֿון סאָי עלינדז און מאָדאַפֿיניל. די פּראָבלעם אַז שקלאַפֿן אַנטלױפֿן װערט אַ קרבן פֿון מאַרשרוטניצע. ד י פּראָבלעם אַז שקלאַפֿן זײַנען אונטער צו פֿיל דריקונג צו טאָן גוטע אַרבעט װערט אַ קרבן פֿון װאַליום. קײן אײנער פֿון די אָ זאַכן איז נישט גאָר גוט פֿאַר די שקלאַפֿן.

(אָדער בלױז טראַכט אױס אַ גולמאַט װ אָ ס באַנײטיקט נישט שום שפּײַז אָדער שלאָף בכלל. װאָס װעט געשען מיט די שקלאַפֿן נאָך דעם איז בעסער נישט אַרױסזאָגן.)

די אַנדערע דוגמא פֿון פֿיזישע באַגרענעצונגען איז געװען אײן װיקלקינד אין נײַן חדשים, און דאָס איז געװען טאַקע אַ פֿאַרמינערונג פֿון דער טענה — עס איז למעשׂה „אײן װיקלקינד אין נײַן חדשים פּלוס גרײטקײט אונטערצושטיצן און אָפּצוהיטן אַן אין גרונט אומבאַהאָלפֿענעם און עקסט פֿאָדערעװדיקן בן־⁠אָדם במשך אַכטצען יאָר“. דאָס קילט אָפּ דעם ברען פֿונעם התלהבֿות פֿונעם זאָג „פּרו ורבֿו“ פֿון אַפֿילו דער פֿאַרברענטסטער רעליגיעזער כּיתּה.

אָבער, װי זאָגט באָסטראָם אין א י ב ע ר ־ א י נ ט ע ל י ג ע נ ץ :

עס זײַנען דאָ סיבות, אױב מיר נעמען אַ לענגער בליק און זײַנען זיך משער אַ מצבֿ פֿון אומבײַטנדיקער טעכנאָלאָגיע און געדױערנדיקע מזל־⁠ברכה, צו דערװאַרטן אַן אומקער צ ום היסטאָריש און עקאָלאָגיש נאָרמאַלן מצבֿ פֿון אַ װעלט־באַפֿעלקערונג װאָס שטױסט זיך אַרײַן אין די באַגרענעצונגען פֿון װאָס אונדזער נישע קען אונטערשטיצן. אױב דאָס זעט אױס קעגנשׂכלדיק אי ן שײַן פֿון דער נעגאַטיװער באַציִונג צװישן עשירות און פֿרוכפּערדיקײט װאָס מיר בײַם איצטיקן מאָמענט מערקן נאָך אױף דער װעלט־סקאַלע, דאַרפֿן מיר זיך דערמאָנען אַז די אָ מאָדערנע תּקופֿה איז אַ בקיצורדיק שטיקל פֿון היסטאָריע און גאָר־גאָר אַן אַבעראַציע. מענטשלעכער אױפֿפֿיר האָט נאָך נישט זיך צוגעפּאַסט צו הײַנטצײַטיקע צושטאַנדן. נישט נאָר מיר פֿאַרפֿעלן אױסצוניצן די קענטיקע אופֿנים צו פֿאַרגרעסערן אונדזער אַרײַננעמיקע טױגעװדיקײט (למשל דורך װערן בײַשטײַערערס פֿון זרע אָדער אײעלעך), נאָר אױך מיר אַקטיװערהײט סאַבאָטירן אונדער פֿרוכפּערדיקײט דורך ניצן פֿאַרהיט־⁠מיטלען. אין דער סבֿיבֿה פֿון עװאָלוציאָנערער צופּאַסיקײט, האָט געקערט אַ געזונטער כּוח־⁠הדם זײַן גענוג אַרױסצורופֿן אַן אינדיװיד אױפֿצופֿירן זיך אין אופֿנים װאָס האָבן מאַקסימיזירט זײַן פֿאַרמער־פּאָטענציאַל; אין דער מאָדערנער סבֿיבֿה װאָלט נישמער זײַן אַ ריזיקער סעלעקטיװער פּלוס צו האָבן אַ דירעקטער חשק פֿאַר זײַן דער ביאָלאָגישער געבױרער פֿון דער גרעסטער מעגלעך צאָל קינדער. אַזאַ חשק װערט בײַם איצטיקער מאָמענט עװאָלויִר־אָפּגעקליבן, װי אױך אַנדערע שטריכן װאָס פֿאַרגרעסערן אונדזער נטיה זיך צו פֿאַרמערן. קולטור־צופּאַסונג קער פֿון דעסט װעגן איבערגנבֿענען ביאָלאָגישע עװאָלוציע. אַ פּאָר קהילות, װי די פֿון די הוטעריטער אָדער די אָנהענגערס פֿון ד ער „פֿול־פֿײַלנטאַשער“ עװאַנגעלישער באַװעגונג, האָבן פּראָגעבױרנישע קולטורן װאָס מונטערן אױף גרױסע משפּחות, און בכן זײ אַדורכמאַכן גיכע אױסברײטערונג…. אָט דעם לאַנג־משכדיקער אױסקוק קער דער אינטעליגננץ־אױפֿרײַס צונױפֿרוקן אין אַן אָט־⁠אָטיקער מעגלעכקײט. היות װי װײכװאַרג איז אָפּקאָ פּ ירעװדיק, אַ באַפֿעלקערונג פֿון עמולאַציעס אָדער קינסטלעכע אינטעליגענצן קע ן זיך פֿאַרטאָפּלען גיך — דורך אַ משך פֿון מינוטן שטאָטס צו צענדליקער אָדער יאָרהונ ד ערטער — און באַלד אױסשעפּן אַלע האַרטװאַרג בנימצא.

װי מען טוט שטענדיק װען מען האָט צו טאָן מיט הױכראַנגיקע טראַנסהומאַניסטן, דאַרף מען פֿאַרשטײן „אַלע האַרטװאַרג בנימצא“ װי כּולל זײַן „די אַטאָמען װאָס פֿלעגן זײַן אַ טײל פֿון דײַן קערפּער“.

_______________________________________________

עד כּאַן בשבת הגדול.

דאָס אױבן איז אַ ביסל מער פֿון האַלב פֿון דער מקורדיקער עסײ.

כ׳ל גערן איבערזעצן די רעשט טאָמער געפֿעלן עמעצן די פּרקים אױבן. ביטע זאָגט מיר. ביז דעמאָלט, לײנט ביטע דעם מקור .