דער פּאַראַגאָן פֿון כּלל־ייִדיש

כ׳װאָלט נישט געהאַט געלײענט „אײַװאַנהאָ“ אין אבי װאָסער שפּראַך, אױב כ׳האָב נישט געקראָגן אַ שײנע מתּנה: „דער שװאַרצער ריטער“ אין ייִדיש. דאָס‏ איז דער באַקאַנטער (אָבער באַקאַנטערער אין דעם נײַנצנטן יאָרהונדערט) ראָמאַן פֿון װאַלטער סקאָטן, צום ערשטן אַרױסגעגעבן אין 1819; און, אין ל. שאַפּיראָס ייִדישער איבערזעצונג, אין 1910.אין 2019, האָט מען אַרױסגעגעבן אַ שײן רעדאַקטירטע און ־אָפּגעדרוקטע אױסגאַבע. כ׳בין אַ בעלן צו װיסן װיפֿיל האָבן עס געלײענט, אָבער, אַפֿילו אױב ס׳איז נאָר אַ פּאָר, איז די אױסגאַבע דאָך לױבװערדיק.

די פֿראַגע איז: װאָס איז דער פּשט פֿון אַן עדיציע פֿון אַן ענגלישן ריטער־ראָמאַן אין ייִדיש, און טאַקע אַ קלאָר און גאָלע כּלל־ייִדיש?

דער אױפֿקום פֿונעם ייִדישע „ריטער“

„דער שװאַרצער ריטער“ איז די קלאַסישע מעשׂה פֿון ריטערישקײט און ריטערישער העלדישקײט. עס איז פֿיל מיט טראַפֿאַרעטן אין דער אָ טעמע — אָבער נאָר װײַל סע האָט געשאַפֿט דעם זשאַנער, און דערנאָך די טראַפֿאַרעטן זײַנען נישט קײן טראַפֿאַרעטן נאָר װאָס קינסטלערישע אינאָװאַציעס.

אַ פּנים האָט ל. שאַפּיראָ גומר געװען עס איבערצוזעצן כּדי צו ברענגן אַ מחיהדיקע מעשׂיות פֿון אַן אַנדער קולטור צו דער ייִדישער יוגנט, און אױך װאָרעם דאָס בוך שטעלט פֿאָר אַ פּאָר ייִדישע פּערסאָנאַזשן, שײן און מיטפֿילנדיק אױסגעמאָלט.

דאָס איז אמת. אָבער כ׳נעם אױף דאָס ייִדישע „ריטער“ אין אַן אַנדער אוֹפֿן: נישט פֿאַר אַ פֿאַרטרעטער פֿון ענדלישער קולטור, און נישט פֿון ייִדישער קולטור, נאָר װאָס פֿון מאָדערניזם.

כּלל־ייִדיש

דאָס בוך איז אַ פֿײַנעם מוסטער פֿון כּלל־ייִדיש.

די נײַע עדיציע איז אָפּגעדקורט געװאָרן מיט אַ שלמותדיקן כּלל־ייִדיש דיקדוק און אױסלײג, מיט נאָר אַ פּאָר אומװיכטיקע פֿונאַנדערגאַנגן.

די כּלל־ייִדישע ליטעראַטור האָט זיך אָנגעהױבן אין זיך אַנטקעגנשטעלן קעגן דעם פֿריִערן שטײגער פֿון שלום עליכמס דור, אַ ייִדיש באַפּוצט מיט פּסוקים און טראַדיציאָנעלע נשמה. די ייִדישיסטן האָבן נישט פֿײַנט געהאַט די ייִדישע געשיכטע — דערנאָך דער אױסקלײַב פֿון אַ בוך מיט אַ פּראַכטיקער אָפּמשלונג פֿון ייִדישע פּארשױנען — אָבער זײ האָבן געװאָלט שאַפֿן אַ שפּראַך װאָס קען מיטשטײן לעבן דײַטש, ענגליש, און פֿראַנצײזיש בתּורת אַ חשובער, בכּבֿודיקער, װעלטלעכער קולטורשפּראַך. דאָס שפּריכװאָרט װעגן אַ דיאַלעקט און אַ שפֿראַך איז נישט געװען קײן תּרעומה קעגן דער לענג פֿון גלות, און נישט קײן פֿאַרלאַנג פֿאַר אַן אַרמײ און אַ פֿלאָט (נישט־⁠געקוקט אױף אַ ביסל טעריטאָריאַליזם), אלא װאָס דען אַ װעלעניש פאַר דעם חשיבֿות און דרך־ארץ װאָס אַ פֿאָלק־מלוכה שאַפֿט זיך אײַן.

בהסכּם  מיט דער ציל, שליסט „דער ריטער“ נישט אײַן קײן טראַדיציאָנעלע ייִדישע שטימונג, נאָר דעם אין גאַנצן נישט־ייִדישן קוקװינקל פֿון אַ גױיִשן מחבר (הגם ער װײַזט אַ פּאָזיטיװע באַציִונג צו ייִדן).

די ציל איז נישט נאָר צעשמעלצן די באַזונדערקײטן פֿון ייִדישער קולטור אין אַ װעלטקולטור, נאָר אױך נישט צו האָבן קײן מער רחמנו אױך אַנדערע קולטורן.

װאַלטער סקאָט האָט אױסגעפֿאָרשט די געשיכטע פֿון עלגלאַנד און די שטײגערס און שפּראַך פֿונעם דרײַצנטן יאָרהונדערט. אָבער ער איז נישט געװען קײן װיסנשאַפֿטלער; זײַן ציל איז געװען פֿאַרװײַלן און נישט אױסלערנען. ער האָט באַצינט אַן אַרכאַיִזנדיק ענגליש. (דאָס איז טאַקע נישט דאָס ענגליש פֿונעם דרײַצנטן יאָרהונדערט, װאָס איז הײַנט גאָר נישט משׂיג צו זײַן.) זײַן כּװנה איז געװען צו געבן אַ שטימונג פֿון אַלטקײט און ענגלישע באַזונדערקײט.

די ייִדישע איבערזעצונג, אַנטקעגן זשע, פּרוּװט נישט בכלל שמעקן פֿון פֿאַרצײַטקע צײַטן: װי קען זי? אַלטייִדיש, און קל־וחומר אַ ייִדיש באַצירט מיט צופֿיל לשון־קודש, דעמראָנט אין דער געשיכטע פֿון ייִדן, און אינעם בוך זײַנען נאָר אַ פּאָר פּאַרשױנען (הגם װיכטיקע) בכלל ייִדן. איז, דאָס ייִדיש פֿונעם בוך איז גאָר דערפּשוטערט אַקעגן דעם באַבלומטע ענגליש. (װאָס געפֿעלט מיר מער פֿונעם מליצהדיקן אָריגינאַל).

מעריבֿ מיט אַ נוסח

לאָמיר געבן אַ קוק אַ שטיקל װאָס באַװײַזט די באַפּוצטקײט פֿונעם ענגליש, די פּשוטקײט פּונעם ייִדיש, און די אוממעגלעכקײט פֿון פֿאַרכאַפּן אַ רײַכע און געשיכטע־געלאַדענע קולטור, אין דעם פֿאַל ענגליש, אין אַן איבערזעצונג.

אַזױ טוט רבקה, די שׂכלדיקע און העלדישע ייִדישע טאָכטער װאָס איז דער װײַבלעכער הױפּטפֿארשױן:

בלײַבנדיק אַלײן בײַ זיך אין צימער, האָט זי געשטעלט דאַװענען מעריֿב. זי האָט געדאַװענט אױפֿן קול, װאַרעם אין מיט אַ ‏„נוסח“.

דער מקור אַזױ:

It disturbed not the inmate, who was then engaged in the evening prayer recommended by her religion, and which concluded with a hymn we have ventured thus to translate into English.

When Israel, of the Lord beloved,

Out of the land of bondage came,

Her father’s God before her moved,

An awful guide, in smoke and flame.

By day, along the astonish’d lands

The cloudy pillar glided slow;

By night, Arabia’s crimson’d sands

Return’d the fiery column’s glow.

...

און נאָך אַ סך באַוצטע פֿערזן װאָז זײַנען איבערגעזעצט געװאָרן דורכן װאָרט „נוסח“. דאָס ייִדיש פאַרבײַט דעם באַצירטן, קולטור־געלאַדענעם לשון — אין דעם אָ פֿאַל, טאַקע מיט אַ ייִדישן תּוכן — מיט אַ פּאַר פֿשוקע װערטער.

מאָדערניזם

„דער שװאַרצער ריטער“ איז אַ פּראַכטיקע דוגמא פֿון כּלל־ייִדיש, און כּלל־ייִדיש איז אַ פֿענאָמען פֿון מאָדערניזם.

מאָדערניזם אין אַלגעמײן, און הױך־מאָדערניזם בפֿרט, איז געװען אַ בונט קעגן טראַדיציע, געשיכטע, און נאַניאָנאַלע באַזונדערקײטן. ער איז געװען אַ קינסטלערישע און פּאָליטישטע באַװעגונג װאָס איז אױסן געװען צו בױען אַ נײַע קונסט און אַ נײַע געזעלשאַפֿט אױפֿן סמך פֿון װיסנשאַפֿט און ראַציאָנאַליזם. הױך־מאָדערניסטן האָבן געבױט אױספּלאַנירטע שטעט מיט גלײַכע גאַסן און גלײַכע, הױכע װאָלקן־⁠קראַצערס, אַן אַספּעקט און אַ סימבאָל פֿונעם רצון צו פֿאַרשטײן די געזעלשאַפֿט און בײַ גלײַך, זי צו רעגולירן. אַזױ אױכעט מיט קונסט, ליטעראַטור, אאַז״װ. לױט די הױך־מאָדערניסטן, װאָלט אַלץ אין דער מענטשליכער געזעלשאַפֿט זײַן פּלאַנירט און דערנאָך פּערפֿעקט. אַנטקעגן זשע, האָט זײ נישט געפֿעלט די רױשיקע, קאָמפּליצירטע, פֿאַרשײדנדיקע אומפֿאַרשטענדלעכע, אומראַציאָנעלע טבֿע פֿון דער ממשדיקער געזעלשאַפֿט.

כּלל־ייִדיש גײט לױט דעם אָ מוסטער. די ייִװאָיִסטן האָבן דעפֿינירט זײַן דיקדוק און אױסלײג לױט װיסנשאַפֿלטלעכע כּללים, אָנשטאָט דער סומאַטאָכע פֿון דיאַלעקטן און אידיאָסינקראַטישן אױסלײגן. האָט מען אַלץ אױסגעשטעלט קלאָר און אײנטײַטשיק.

דער אױספֿעלן פֿון אַ מלוכה האָט געראַטעװעט די ייִװאָיִסטן פֿון די שלעכסטע עקסטקײטן פֿון הױך־מאָדעראניזם: די אידעע אַז בלױז די פּלאַנירערס װיסן װאָס איז גוט פֿאַר אַלע און דערנאָך דאַרפֿן צװינגען זײערע פּלאַנען אױף אַלע: די ראַטן־פֿאַרבאַנד איז געװען די פֿאַרקערפּערונג פֿון דער דאָזיקער טענדעץ.

פֿאַר װאָס האָט די סאָװיעטע רעגירונג, דורך אַלע בלוטיקע רײניקונגען פֿון די דרײַסיקער יאָרן , פֿאַרטראָגט, און אפֿילו אױפֿגעמונטערט, די ייִדיש שפּראַך, נישט נאָר װי אַ פֿאָלקסשפּראַך, נאָר טאַקע װי אַ קולטורשפּראַך? (נאָר אין 1952, מיט דער שחיטה פֿון די ייִדישע פּאָעטן, האָט די טאָלעראַנץ זיך אױסגעלאָשן.) עס איז נאָר װײַל דאָס ייִדיש דערלױבט פֿון די סאָװיעטן איז אין גאַנצן אָפּגעזונדערט און פֿאַרפּשוטערט געװאָרן פֿון דער קאָמפּליצירטקײט און רײַכקײט פֿון דער אמתער, אַלטצײַטיקער, ייִדישער קולטור. װי אַ ראיה, זעט דעם פֿאָנעטישן אױסלײג, װאָס האָט אױסגעבלײזט די באַציִונג צו ייִדישער טראַדיציע. און נאָך ערגער, דאָס קיצור־⁠ימימדיקע אָפּלאָזן פֿון די לאַנגע־אותיות — נאָך אַ מאָל, אָרדנונג װי דעם העכסטערן װערט.

אָבער צוריק גערעדט, איז די כּלל־ייִדישיסטישע שיטה װאָס האָט געדױערט ביז הײַנט געבענשטש געװאָרן דורכן אױספֿעל פֿון דעם אָ סאָרט מלוכה־שטיצונג. (סטאַנדאַרד־שפּראַכן אין דעמאָקראַטיעס זײַנען נישט אַזױ באַפֿעלעריש, אָבער ייִדיש האָט נאָר געקראָגן אַ מינערדיקע דערקענונג, אין שװעד.)

כאָשט די כּלל־ייִדישיסטן האָבן געשטרעבט צו פּשוטקײט און קלאָר דעפֿיניציעס, האָבן זײ באַשירעמט זײער שפּירעװדיקײט און ליבשאַפֿט צו דער ייִדישער געשיכטע. זײ זײַנען געװען װעלטלעך, אָבער נישט קײן שׂונאים פֿון טראַדיציע. זײ האָבן געװוּסט אַז דאָס פֿאָלק האָט נישט גערעדט נישט קײן אײַנרעגולירטע שפּראַך און װעט קײן מאָל זי נישט רעדן — דאָס כּלל־ייִדיש איז נאָר אַ כּלי.

„דער שװאַרצער ריטער“

צוריק צום בוך. די איבערזעצונג דרײט זיך אַרױס פֿונעם אוממעגלעכן געמאַכט־אַלט־ענגליש, דורכן מיטל פֿון כּללייִדיש: אַ פאַרפּשוטערטע איבערזעצונג אין אַ סטאַנדאַרדיזירטער שפּראַך. מאָדערניזם ציִעט איבער דאָס שטריקל אין אַ סך פֿאַלן, אָבער דאָ, דינט די סטאַנדאַרדיזאַציע פּונקט איר ציל: כאָטש די פֿולע קולטורעלע רײַכקײט פֿון ‏‎„אײַװאָנהאָ“ פֿעלט זיך אָפּ אין דער איבערזעצונג, גיט „דער שװאַרצער ריטער“ קלאָר איבער דעם  באַטײַט פֿון אַ פּרעכטיקן מוסטער פֿון װעלטקולטור.